Patent Foramen Ovale (PFO)

Patent foramen ovale (PFO), kalbin sağ ve sol kulakçıkları arasında bulunan ve bebeklik döneminden kalan küçük bir açıklığın doğumdan sonra tam olarak kapanmaması durumudur. Anne karnındaki dönemde bu açıklık son derece işlevseldir çünkü bebeğin akciğerleri henüz çalışmadığı için kanın akciğerlere uğramadan dolaşıma katılması gerekir. Doğumdan sonra ilk nefesle birlikte basınç dengesi değişir ve bu açıklığın çoğu çocukta kendiliğinden kapanması beklenir. Ancak toplumun yaklaşık dörtte birinde bu kapanma süreci tamamlanmaz ve foramen ovale açık kalmaya devam eder.

Patent foramen ovalenin varlığı çoğu zaman uzun yıllar fark edilmez. Pek çok kişi bu küçük açıklığa rağmen sağlıklı bir yaşam sürer ve durumdan habersiz yaşlanır. Tablonun gündeme gelmesi genellikle başka bir nedenle yapılan kalp ultrasonu sırasında ya da nedeni açıklanamayan bir inme, migren veya dalış sonrası dekompresyon belirtisi gibi durumların araştırılması esnasında olur. Çocuk kardiyolojisi açısından PFO, doğuştan gelen kalp yapısal farklılıkları arasında en sık karşılaşılan tablolardan biridir ve değerlendirme aşamasında dikkatli bir incelemeyi gerektirir.

Kimlerde Görülür?

Patent foramen ovale toplumda oldukça yaygın bir durumdur. Yapılan büyük ölçekli çalışmalar yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde yirmi beşinde bu açıklığın bir biçimde devam ettiğini ortaya koymaktadır. Yeni doğan bebeklerin neredeyse tamamında foramen ovale doğuştan açıktır ve bu fizyolojik bir durumdur. Hayatın ilk aylarında çoğu bebekte açıklık kendiliğinden kapanır, iki yaşına gelindiğinde çocukların büyük bölümünde foramen ovale artık kapanmıştır. Buna karşın bazı çocuklarda kapanma gecikir, bazılarında ise erişkinliğe dek devam eder.

Cinsiyet açısından erkek ve kız çocuklar arasında belirgin bir fark gözlenmez. Genetik yatkınlık konusunda bazı aile içi kümelenmeler dikkat çekmektedir; ailesinde patent foramen ovale ya da atriyal septal anevrizma (kulakçık duvarında balonlaşma) bulunan çocuklarda bu tabloya daha sık rastlandığı bildirilmektedir. Erken doğan bebeklerde de kapanmanın gecikmesi daha sık görülen bir durumdur, çünkü kalp duvarındaki kapanma süreçleri tam olarak olgunlaşmadan dünyaya gelmiş olurlar.

Patent foramen ovalenin daha sık eşlik ettiği bazı durumlar da bulunmaktadır. Aşağıdaki başlıklar bu açıdan dikkat çekicidir:

• Genç yaşta nedeni açıklanamayan inme geçirenler
• Auralı migren tablosu olan bireyler
• Profesyonel ya da amatör olarak derin dalış yapan kişiler
• Doğuştan kalp farklılıkları bulunan çocukların yakın akrabaları
• Atriyal septal anevrizma saptanan hastalar

Bu gruplarda PFO daha sık görüldüğünden tarama ve değerlendirme süreçleri ayrıntılı planlanmaktadır. Özellikle çocuklarda eşlik eden başka kalp farklılıklarının da gözden kaçırılmaması için ekokardiyografi incelemesi titizlikle yapılır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Patent foramen ovalenin en belirgin özelliği, çoğu zaman hiçbir belirti vermemesidir. Çocukların ve yetişkinlerin büyük bölümünde tablo sessiz seyreder ve günlük yaşamı etkilemez. Bu nedenle PFO bulunan birçok çocuk normal büyüme ve gelişme süreci gösterir, spor yapar, okul başarısı açısından akranlarıyla aynı düzeyde ilerler. Belirtisiz seyir, tablonun uzun süre fark edilmemesinin başlıca nedenidir.

Bazı durumlarda ise patent foramen ovale dolaylı bulgular ile kendini gösterebilir. Çocuklarda nadiren morarma atakları, ağlama veya ıkınma sırasında dudaklarda hafif renk değişikliği görülebilir. Bu durum sağ kalp basıncının geçici olarak artması sonucu kanın bir kısmının açıklıktan sol tarafa geçmesinden kaynaklanır. Erişkin yaşlarda ise nedeni açıklanamayan baş ağrıları, özellikle auralı migren atakları, dikkati patent foramen ovaleye çekebilecek bulgulardır.

Daha ciddi tablolarda PFO, paradoksal emboli adı verilen bir sürece zemin hazırlayabilir. Bacak toplardamarlarında oluşan küçük bir pıhtının normalde akciğerlerde filtrelenmesi beklenirken, açık foramen ovale üzerinden doğrudan sol tarafa geçerek beyin damarlarına ulaşması mümkündür. Bu mekanizma genç yaşta inme geçiren kişilerde araştırılması gereken önemli bir noktadır. Dalış sporu yapanlarda ise yüzeye çıkış sırasında ortaya çıkan dekompresyon belirtileri PFO varlığında daha sık görülebilmektedir.

Çocuk kardiyolojisi açısından dikkat çekici olabilecek bulgular şunlardır:

• Eforla ortaya çıkan çabuk yorulma hissi
• Ağlama veya ıkınma sırasında dudak çevresinde hafif morarma
• Açıklanamayan baş ağrısı atakları
• Tekrarlayan baş dönmesi yakınmaları
• Nadir görülen nedeni belirsiz nörolojik tablolar

Nedenleri Nelerdir?

Patent foramen ovalenin temel nedeni, doğum sonrası kapanması beklenen anatomik bir geçidin kapanmamasıdır. Anne karnında foramen ovale, sağ kulakçıktan sol kulakçığa kan geçişine izin veren ince bir kapakçık sistemiyle çalışır. Doğumdan sonra bebeğin ilk nefesiyle birlikte akciğer dolaşımı devreye girer, sol kulakçık basıncı sağ kulakçığa göre yükselir ve bu basınç farkı kapakçığın üzerine bastırarak açıklığın anatomik olarak kapanmasını sağlar. Zamanla iki doku tabakası birbirine yapışarak kalıcı kapanma gerçekleşir.

Bu yapışma sürecinin tamamlanmaması farklı nedenlere bağlı olabilir. Bazı çocuklarda kapakçık yapısı yeterince geniş örtüşmediği için tam kapanma sağlanamaz. Diğerlerinde ise basınç dengesi olağan biçimde kurulmuş olsa da dokuların birbirine yapışması gecikir. Erken doğan bebeklerde kalp duvarındaki olgunlaşmanın yavaş ilerlemesi de kapanmayı geciktiren etmenler arasındadır.

Genetik yatkınlık konusunda araştırmalar son yıllarda hız kazanmıştır. Belirli ailelerde patent foramen ovale ve atriyal septal anevrizmanın bir arada görülmesi, kalıtsal etmenlerin rolüne işaret etmektedir. Ancak tek bir gen ile açıklanabilen bir tablo değildir; birden çok genin ve çevresel etkenin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Anne karnındaki dönemde geçirilen bazı enfeksiyonlar, beslenme yetersizlikleri ya da gebelik döneminde maruz kalınan kimyasal etkenlerin de kalp gelişimini etkileyebileceği bilinmektedir.

Patent foramen ovalenin sıklıkla birlikte görüldüğü bazı durumlar da bulunmaktadır. Bunlar arasında atriyal septal anevrizma, östaki kapağının belirgin olması ve chiari ağı adı verilen kalp içi yapısal farklılıklar sayılabilir. Bu eşlik eden durumlar, foramen ovale üzerinden kan geçişinin daha kolay gerçekleşmesine zemin hazırlayabilir.

Tanı Nasıl Konulur?

Patent foramen ovale tanısı, ayrıntılı bir öykü ve fizik muayenenin ardından görüntüleme yöntemleriyle netleştirilir. Çocuk kardiyolojisi değerlendirmesinde öncelikle ailede bilinen kalp tabloları, doğum öyküsü, çocuğun büyüme gelişme süreci ve varsa yakınmalar dikkatle dinlenir. Fizik muayenede kalp seslerinin değerlendirilmesi, üfürüm varlığının araştırılması ve genel dolaşım bulgularının incelenmesi öncelikli adımlardır. Ancak izole PFO çoğunlukla muayene bulgusu vermeyebilir.

Görüntüleme aşamasında temel yöntem ekokardiyografi yani kalp ultrasonudur. Çocuklarda göğüs duvarından yapılan transtorasik ekokardiyografi ile kalp odacıkları, kapakçıklar ve büyük damarlar ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Doppler incelemesi sırasında kulakçıklar arasındaki kan akımının yönü ve hızı görüntülenir. Bu inceleme ağrısızdır, ışın içermez ve çocuklara güvenle uygulanabilir. Patent foramen ovalenin saptanmasında en sık başvurulan yöntemdir.

Bazı durumlarda standart ekokardiyografi yeterli olmayabilir. Özellikle erişkin hastalarda ya da görüntü kalitesinin sınırlı olduğu çocuklarda kabarcıklı serum fizyolojik testi uygulanabilir. Bu testte damara verilen küçük hava kabarcıklarının sol kulakçığa geçip geçmediği izlenir; geçiş varsa açıklık doğrulanmış olur. Yemek borusundan yapılan transözofageal ekokardiyografi ise daha ayrıntılı görüntü sağlayan bir yöntemdir ve seçilmiş hastalarda kullanılır.

Tanı sürecinde başvurulan yöntemler genel olarak şunlardır:

• Ayrıntılı öykü ve fizik muayene
• Elektrokardiyografi (EKG) ile kalp ritminin incelenmesi
• Transtorasik ekokardiyografi
• Renkli Doppler incelemesi
• Kabarcıklı serum fizyolojik testi
• Gerekli durumlarda transözofageal ekokardiyografi

Bu adımların birleşimi kesin tanı sağlar ve aynı zamanda tabloya eşlik edebilecek başka kalp farklılıklarının da gözden kaçmamasına yardımcı olur.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Patent foramen ovale çoğu kişide sessiz seyretse de bazı durumlarda dikkat edilmesi gereken sonuçlara yol açabilir. En çok bilinen komplikasyon paradoksal emboli olarak adlandırılır. Bu tablo, vücudun bir bölgesinde oluşan küçük bir pıhtının açık foramen ovale üzerinden sol tarafa geçerek beyin ya da diğer organ damarlarına ulaşması ile ortaya çıkar. Genç yaşta nedeni belirlenemeyen inme tablolarının değerlendirilmesinde PFO bu nedenle özellikle araştırılır.

Migren ile patent foramen ovale arasında da dikkat çekici bir ilişki bildirilmektedir. Özellikle aura adı verilen görsel ya da duyusal belirtilerin eşlik ettiği migren ataklarının PFO olan bireylerde daha sık görülebildiği gözlenmektedir. Bu ilişkinin kesin nedeni tam olarak aydınlatılamamış olsa da kalp üzerinden geçen bazı kimyasal maddelerin akciğerlerde filtrelenmeden beyne ulaşmasının rol oynayabileceği düşünülmektedir.

Dalış sporu yapan bireylerde dekompresyon belirtileri açısından da PFO bir risk etmeni olarak değerlendirilir. Derin sulardan yüzeye çıkış sırasında kanda oluşan azot kabarcıklarının açıklıktan geçerek genel dolaşıma katılması farklı bölgelerde belirtilere yol açabilir. Bu nedenle profesyonel dalgıçların değerlendirme süreçlerinde patent foramen ovale taraması önerilmektedir. Çocuklarda ise nadir görülen morarma atakları, eforla artan yorgunluk ve nadiren akciğer dolaşımındaki basınç artışı gibi sonuçlar gündeme gelebilir.

Komplikasyonların ortaya çıkma olasılığı açıklığın büyüklüğü, eşlik eden kalp farklılıklarının varlığı ve kişinin genel sağlık durumu ile yakından ilişkilidir. Bu nedenle her hasta kendi bütünlüğü içinde değerlendirilir ve izlem planı kişiye göre belirlenir. Erken tanı, olası komplikasyonların öngörülmesi ve uygun izlem planının oluşturulması açısından önemli bir adım olarak öne çıkar.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Çocuğunuzda ya da kendinizde patent foramen ovale ile ilişkilendirilebilecek belirtiler fark ettiğinizde gecikmeden çocuk kardiyolojisi değerlendirmesi almanız önemlidir. Özellikle ağlama, ıkınma veya efor sırasında dudak çevresinde morarma, eforla orantısız çabuk yorulma, sık tekrarlayan nedeni belirsiz baş ağrıları ya da baş dönmeleri varsa hekim görüşü almanız gerekir. Bu belirtiler her zaman PFO ile ilişkili olmasa da kalp ve dolaşım sisteminin değerlendirilmesini gerektirir.

Ailenizde genç yaşta inme, nedeni açıklanamayan nörolojik tablolar ya da doğuştan kalp farklılıkları öyküsü varsa çocuğunuzun rutin değerlendirmeye alınmasını öncelikle düşünmelisiniz. Erken tanı, izlem planının zamanında oluşturulmasını ve gerektiğinde uygun yaklaşımın belirlenmesini kolaylaştırır. Ayrıca dalış sporu, yüksek irtifa etkinlikleri ya da yoğun fiziksel aktivite planlayan bireylerin de bu süreç öncesinde kalp değerlendirmesi yaptırması yararlı olacaktır.

Daha önce PFO tanısı almış ve izlem altında olan bireylerin belirtilerinde değişiklik gözlemlemesi durumunda da kontrolün hızlandırılması yerinde olur. Yeni başlayan göğüs ağrısı, çarpıntı atakları, geçici görme bulanıklığı, konuşmada zorlanma ya da bir tarafta güçsüzlük gibi belirtiler ortaya çıkarsa gecikmeden acil değerlendirme almanız gerekir. Bu belirtiler PFO ile ilişkili komplikasyonların habercisi olabileceği gibi farklı tabloların da işareti olabilir; ayırıcı tanı için zaman değerlidir.

Son Değerlendirme

Patent foramen ovale, doğumdan sonra kapanması beklenen küçük bir kalp içi açıklığın açık kalmaya devam etmesi sonucu ortaya çıkan ve toplumda oldukça sık karşılaşılan bir tablodur. Çoğu kişide hiçbir belirti vermeden sessiz seyrederken bazı bireylerde paradoksal emboli, auralı migren ve dalış sonrası dekompresyon belirtileri gibi sonuçlarla gündeme gelebilir. Doğru tanı için ayrıntılı bir öykü, fizik muayene ve ekokardiyografi başta olmak üzere uygun görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılması önemlidir. Erken farkındalık ve düzenli izlem, olası komplikasyonların öngörülmesi ve kişiye özel bir yaklaşım planının oluşturulması açısından belirleyici unsurdur.

Koru Hastanesi Çocuk Kardiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, patent foramen ovale (pfo) gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.