Kalp hastalığı bulunan çocukların seyahat etmesi, ailelerin sıklıkla tereddüt yaşadığı konuların başında gelmektedir. Doğumsal ya da edinilmiş kalp rahatsızlığı tanısı almış küçük hastaların uçak, otomobil, otobüs veya tren ile yapılacak yolculuklarda karşılaşabileceği fizyolojik değişiklikler, sağlıklı bireylere kıyasla daha dikkatli bir hazırlık sürecini gerektirmektedir. Çocuk kardiyoloji alanında yürütülen klinik gözlemler, uygun planlama yapıldığında bu çocukların büyük çoğunluğunun güvenli biçimde seyahat edebildiğini ortaya koymaktadır. Ancak her yolculuk öncesinde çocuğun mevcut klinik durumu, kullandığı ilaçlar, kalp yetersizliği derecesi ve oksijen ihtiyacı bireysel olarak değerlendirilmelidir.
Kalp hastalıklarının pediatrik popülasyondaki dağılımı oldukça geniş bir yelpazede yer almaktadır. Atriyal septal defekt, ventriküler septal defekt, patent duktus arteriozus gibi soldan sağa şantlı lezyonlardan, Fallot tetralojisi veya büyük arter transpozisyonu gibi siyanotik konjenital anomalilere kadar pek çok farklı tanı bulunmaktadır. Edinilmiş kalp hastalıkları arasında ise akut romatizmal ateş sekelleri, Kawasaki hastalığı sonrası gelişen koroner arter genişlemeleri ve kardiyomiyopatiler sayılabilir. Söz konusu çocukların seyahat planlaması yapılırken altta yatan tanının türü, hemodinamik etkileri ve cerrahi düzeltme yapılıp yapılmadığı belirleyici unsurlar arasında yer almaktadır.
Uçak yolculukları, kalp hastalığı olan çocuklar açısından özel önem taşımaktadır. Ticari uçakların kabin basıncı genellikle deniz seviyesinden 1.800 ila 2.400 metre yüksekliğe denk gelecek şekilde ayarlanmaktadır. Bu yükseklikte kabin içindeki oksijen kısmi basıncı azaldığından, sağlıklı bir bireyde arteriyel oksijen satürasyonu yaklaşık yüzde 90 düzeyine inebilmektedir. Siyanotik kalp hastalığı bulunan ya da kronik hipoksemi yaşayan çocuklarda bu düşüş daha belirgin seyredebilmekte ve ek oksijen desteği gerekebilmektedir. Pulmoner hipertansiyonu olan, ağır kalp yetersizliği tablosu bulunan veya yakın zamanda kardiyak cerrahi geçirmiş çocuklarda uçuş öncesi mutlaka çocuk kardiyoloji uzmanından görüş alınması önerilmektedir.
Uçuş öncesi değerlendirmede hipoksi simülasyon testi gündeme gelebilmektedir. Bu yöntemle çocuğun düşük oksijen ortamına vereceği yanıt önceden öngörülebilmekte ve uçuş sırasında ek oksijen ihtiyacı olup olmayacağı belirlenebilmektedir. Oksijen satürasyonunun yüzde 85 ve altına düştüğü vakalarda taşınabilir oksijen konsantratörü kullanımı değerlendirilmektedir. Havayolu şirketlerinin büyük çoğunluğu, önceden bildirim yapılması koşuluyla tıbbi oksijen taşınmasına izin vermektedir. Yolculuk öncesi havayolu firması ile iletişime geçilmesi, gerekli belgelerin önceden hazırlanması ve hekim raporunun temin edilmesi süreci kolaylaştıran adımlar arasında bulunmaktadır.
Yakın zamanda açık kalp ameliyatı geçirmiş çocuklarda uçuş zamanlaması ayrıca önem kazanmaktadır. Genel kabule göre komplikasyonsuz seyreden cerrahi sonrası en az on ila on dört gün geçmeden hava yolculuğu önerilmemektedir. Pnömotoraks riski taşıyan girişimler sonrasında ise bu süre daha uzun tutulabilmektedir. Kardiyak kateterizasyon işlemi uygulanan çocuklar için genellikle yirmi dört ila kırk sekiz saatlik gözlem süresi sonrasında uçuşa onay verilmektedir. Ancak girişimin niteliği, cihaz implantasyonu yapılıp yapılmadığı ve damar giriş yerindeki iyileşme durumu süreyi etkileyen unsurlar olarak öne çıkmaktadır.
Karayolu ile yapılan uzun yolculuklarda farklı dinamikler gündeme gelmektedir. Otomobil yolculuklarında çocuğun uzun süre aynı pozisyonda kalması, venöz dönüşü olumsuz etkileyebilmekte ve özellikle Fontan dolaşımı bulunan hastalarda alt ekstremitelerde ödem oluşumuna zemin hazırlayabilmektedir. Her iki saatte bir mola verilerek çocuğun kısa yürüyüşler yapması, sıvı dengesinin korunması ve hidrasyonun sürdürülmesi önemlidir. Sıcak iklim bölgelerine yapılan yaz yolculuklarında dehidratasyon riski artmakta, bu durum diüretik kullanan çocuklarda elektrolit dengesizliklerine yol açabilmektedir. Klima kullanımının dengeli olması, doğrudan güneş ışığından korunma ve düzenli sıvı alımı pratik tedbirler arasındadır.
Yüksek rakımlı bölgelere yapılacak seyahatler, ailelerin sıklıkla göz ardı ettiği bir risk faktörünü oluşturmaktadır. 2.500 metre ve üzerindeki yüksekliklerde atmosferik oksijen basıncı belirgin biçimde azalmakta, bu durum pulmoner vasküler direnci yükseltebilmektedir. Pulmoner hipertansiyonu olan, tek ventrikül fizyolojisi bulunan veya ağır kapak hastalığı taşıyan çocuklar için yüksek irtifa bölgeleri ciddi risk oluşturabilmektedir. Kayak merkezleri, dağ köyleri veya yüksek platolara yapılacak gezi planları öncesinde kardiyoloji konsültasyonu mutlaka alınmalıdır. Akut dağ hastalığı belirtileri olan baş ağrısı, bulantı, halsizlik ve nefes darlığı kalp hastası çocuklarda daha hızlı ve şiddetli ortaya çıkabilmektedir.
İlaç yönetimi, seyahat sürecinin en kritik bileşenlerinden birini oluşturmaktadır. Kullanılan tüm ilaçların orijinal kutuları, prospektüsleri ve hekim reçetesi ile birlikte taşınması gerekmektedir. Diüretik, antiaritmik, antikoagülan veya pulmoner vazodilatör grubundan ilaç kullanan çocuklarda doz atlanmaması büyük önem taşımaktadır. Uluslararası yolculuklarda saat dilimi farklılıkları ilaç saatlerinin yeniden planlanmasını gerektirebilmektedir. Birden fazla zaman dilimi geçilen uçuşlarda hekim ile önceden görüşülerek geçici doz programı oluşturulması önerilmektedir. Yedek ilaç bulundurulması, bavul kaybı veya gecikme durumlarına karşı koruyucu bir önlem olarak değerlendirilmelidir.
Antikoagülan kullanan çocuklarda ek dikkat gerekmektedir. Mekanik kapak protezi taşıyan ya da Fontan ameliyatı geçirmiş hastalarda warfarin veya yeni nesil oral antikoagülanlar kullanılabilmektedir. Bu çocuklarda INR takibinin aksamaması, uzun yolculuklar öncesinde değer ölçümünün yapılması ve gerektiğinde doz ayarlamasının önceden gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Yurt dışı seyahatlerinde, gidilecek ülkede acil durumda başvurulabilecek sağlık kuruluşlarının önceden araştırılması ve uluslararası sağlık sigortasının antikoagülan kullanımını kapsayıp kapsamadığının kontrol edilmesi yerinde olacaktır.
Pacemaker veya implante edilebilir kardiyoverter defibrilatör taşıyan çocuklarda havalimanı güvenlik kontrolleri özel bir konudur. Manyetik kapılardan geçişin cihaza zarar verme olasılığı düşük olmakla birlikte, vücut tarama cihazlarının elektromanyetik etkileşim oluşturabildiği bilinmektedir. Bu nedenle pil veya defibrilatör taşıyan hastaların güvenlik personeline bilgi vermesi, cihaz kartını ibraz etmesi ve elle aramayı tercih etmesi uygun yaklaşım olarak benimsenmektedir. Cihaz markası, modeli ve programlama bilgilerini içeren kart yolculuk süresince kolay ulaşılabilir bir yerde bulundurulmalıdır.
Aşılama ve enfeksiyon koruması, özellikle uluslararası seyahatlerde göz önünde bulundurulması gereken konular arasındadır. Konjenital kalp hastalığı bulunan çocuklar enfeksiyöz endokardit açısından risk altındadır. Endemik bölgelere yapılacak yolculuklarda sıtma profilaksisi, sarı humma aşısı veya hepatit aşıları gündeme gelebilmektedir. Bu kararlar çocuk kardiyoloji ve çocuk enfeksiyon uzmanlarının ortak değerlendirmesi ile alınmalıdır. Bazı canlı aşıların belirli ilaç kullanımı sırasında sakıncalı olabileceği unutulmamalıdır. Diş tedavisi veya cerrahi girişim gerektirebilecek aktivitelerden seyahat süresince kaçınılması, gerekirse antibiyotik profilaksisi planının önceden yapılması önerilmektedir.
Seyahat çantasında bulundurulması önerilen tıbbi belgeler arasında çocuğun tanısını, kullandığı ilaçları, ameliyat öykülerini ve son ekokardiyografi sonuçlarını içeren özet rapor yer almaktadır. Bu raporun İngilizce çevirisinin de bulundurulması, yurt dışında acil durumla karşılaşılması halinde büyük kolaylık sağlamaktadır. Çocuğun kan grubu, alerjileri, daha önce kullanılmış ve yan etki gözlenmiş ilaçların listesi, takip eden hekimin iletişim bilgileri ve son elektrokardiyografi kaydı evrak dosyasında yer alması gereken bilgiler arasındadır. Dijital ortamda saklanan kopyaların da olması, kayıp ihtimaline karşı güvenli bir yedekleme oluşturmaktadır.
Yolculuk sırasında ortaya çıkabilecek alarm verici belirtiler konusunda ailelerin bilgilendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Dudaklarda ve tırnaklarda artmış morarma, beklenmedik halsizlik, çarpıntı yakınması, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, soluk alıp vermede güçlük veya idrar miktarında belirgin azalma acil değerlendirme gerektiren bulgular arasındadır. Aritmi öyküsü olan çocuklarda nabız sayımının nasıl yapılacağı önceden öğretilmeli, anormal değerlerde ne yapılacağı netleştirilmelidir. Bazı vakalarda taşınabilir nabız oksimetresi bulundurulması, oksijen satürasyonunun evde ölçülmesini sağlayarak erken müdahale fırsatı oluşturmaktadır.
Beslenme ve hidrasyon konusu seyahat süresince özen gösterilmesi gereken alanlardandır. Tuz kısıtlaması önerilen çocuklarda yol kenarı restoranlarında, fast food zincirlerinde ya da uçak ikramlarında karşılaşılan yüksek sodyum içerikli yiyeceklerden uzak durulması gerekmektedir. Kalp yetersizliği olan çocuklarda sıvı kısıtlaması varsa, yolculuk boyunca alınan sıvı miktarının takip edilmesi önerilmektedir. Diüretik kullanımı, otobüs veya uçak gibi tuvalete erişimin sınırlı olduğu ulaşım araçlarında planlama gerektirebilmektedir. Hekim ile görüşülerek yolculuk günü diüretik saatinin düzenlenmesi pratik bir çözüm olarak değerlendirilmektedir.
Tatil destinasyonunun özellikleri de değerlendirilmesi gereken bir başka konudur. Sıcak ve nemli iklim bölgeleri, vazodilatasyon yoluyla kan basıncını düşürebilmekte, dehidratasyon riskini artırabilmektedir. Soğuk iklim bölgelerinde ise periferik vazokonstrüksiyon kalp üzerinde ek yük oluşturabilmekte ve solunum yolu enfeksiyonları daha sık görülebilmektedir. Deniz tatillerinde tuzlu sudan kaynaklı dehidratasyon, güneş yanıkları ve dengesiz aktiviteler dikkate alınmalıdır. Yüzme aktivitesinin yoğunluğu, çocuğun fonksiyonel kapasitesine uygun olmalı, derin sulara dalış gibi yüksek riskli aktivitelerden uzak durulmalıdır. Scuba dalışı, intrakardiyak şant varlığında paradoksik emboli riski nedeniyle önerilmemektedir.
Seyahat öncesi planlama sürecinde ailenin endişelerinin azaltılması ve çocuğun psikososyal gelişimi için yolculukların değerli bir deneyim olduğunun unutulmaması önemlidir. Aşırı koruyucu yaklaşım, çocuğun sosyal yaşamını kısıtlayabilmekte ve özgüven gelişimini olumsuz etkileyebilmektedir. Uygun klinik değerlendirme yapılması, gerekli tıbbi hazırlıkların tamamlanması ve makul tedbirlerin alınması koşuluyla kalp hastalığı bulunan çocukların büyük çoğunluğu seyahat deneyiminden olumlu yönde yararlanmaktadır. Çocuk kardiyoloji ekibi ile sürdürülen düzenli iletişim, hem mevcut klinik tablonun yakından izlenmesini hem de seyahat planlarının güvenli biçimde hayata geçirilmesini mümkün kılmaktadır.
Sonuç olarak, kalp hastalıklı çocuklarda seyahat konusu çok boyutlu bir planlama gerektiren ancak bireyselleştirilmiş yaklaşımla güvenli biçimde yönetilebilen bir alandır. Ulaşım yönteminin niteliği, varış noktasının coğrafi özellikleri, yolculuk süresi, çocuğun kardiyak rezervi ve kullandığı ilaçlar birlikte değerlendirildiğinde uygun bir seyahat planı oluşturulabilmektedir. Önceden alınan tıbbi raporlar, doğru ilaç yönetimi, acil durum hazırlıkları ve gidilecek bölgedeki sağlık olanaklarının araştırılması güvenli bir deneyim için temel adımları oluşturmaktadır. Çocuğun yaşam kalitesinin korunması ve aile içi sosyal bağların güçlendirilmesi açısından seyahatlerin tıbbi rehberlik eşliğinde planlanması önerilmektedir.
