Bazofil, kan yapımının kemik iliğinde şekillenen ve dolaşıma katılan beyaz kan hücreleri arasında en az sayıda bulunan hücre tipidir. Granülositler grubuna dahil olan bu hücrelerin sitoplazmasında yer alan iri, koyu mor renkli granüller, mikroskobik incelemede diğer akyuvarlardan ayırt edilmesini kolaylaştırır. Söz konusu granüller içerisinde histamin, heparin, serotonin ve çeşitli enzimatik yapılar bulunur. Bazofil sayısı, sağlıklı yetişkinlerde toplam beyaz küre sayısının yalnızca yüzde bir civarındadır. Bu düşük orana karşın bağışıklık yanıtının şekillenmesinde, alerjik reaksiyonların düzenlenmesinde ve pıhtılaşma dengesinin sürdürülmesinde önemli görevler üstlenilmesi nedeniyle klinik değerlendirmelerde göz ardı edilmemesi gereken bir parametre olarak kabul edilir.
Bazo terimi, günlük dilde ve laboratuvar sonuçlarında sıklıkla bazofil hücresini kısaltmak amacıyla kullanılan bir ifadedir. Tam kan sayımı raporlarında "BASO" veya "BAS" biçiminde yazılan bu değer, mutlak sayı ve yüzde olmak üzere iki farklı şekilde raporlanır. Mutlak bazofil sayısı, bir mikrolitre kanda bulunan hücre miktarını gösterirken; yüzde değer, toplam lökosit içindeki oranı ifade eder. Yetişkinlerde referans aralık genellikle 0-100 hücre/mikrolitre veya toplam beyaz kürenin yüzde 0-1'i biçiminde tanımlanır. Laboratuvarlar arasında referans değerlerde küçük farklılıklar görülebilmesi nedeniyle sonucun, ilgili laboratuvarın belirlediği aralıklarla birlikte değerlendirilmesi gerekli görülür.
Bazofil hücrelerinin kökeni, kemik iliğindeki miyeloid seriye ait öncü hücrelerdir. Pluripotent kök hücreden başlayan olgunlaşma sürecinde miyeloblast, promiyelosit, miyelosit ve metamiyelosit basamakları geçilir. Bu farklılaşma yolağında görev alan büyüme faktörleri arasında interlökin-3, interlökin-5 ve granülosit-makrofaj koloni uyarıcı faktör sayılabilir. Olgun hücreler kemik iliğinden dolaşıma geçtikten sonra genellikle birkaç gün içerisinde dokulara göç eder. Dokulara yerleşen bazofillerin yaşam süresi ve işlevsel özellikleri, benzer görevler üstlenen mast hücrelerinden ayrılan yönleriyle birlikte immünoloji araştırmalarının odağında yer alır.
Bağışıklık yanıtının şekillenmesinde bazofillerin üstlendiği rol, yalnızca alerjik süreçlerle sınırlı değildir. Parazit enfeksiyonlarına karşı geliştirilen savunmada, T yardımcı hücrelerin farklılaşmasında ve doğal bağışıklık ile edinsel bağışıklık arasındaki iletişimde bu hücrelerin katkısı gözlenir. Yüzeylerinde bulunan yüksek afiniteli immünoglobulin E reseptörleri sayesinde alerjenlerle karşılaşıldığında hızlı biçimde harekete geçilir. Bu etkileşim sonucunda granül içeriğinin dışarı salınması, düz kas kasılması, damar geçirgenliğinde artış ve mukus üretiminde yükselme gibi klasik alerjik yanıtlara zemin hazırlanır. Aynı zamanda interlökin-4 ve interlökin-13 salgılanması yoluyla uzun süreli bağışıklık yanıtlarının yönlendirilmesine katkı sağlanır.
Bazofil değerinin yükselmesi bazofili olarak adlandırılır ve mutlak sayının 200 hücre/mikrolitre üzerine çıkması durumunda söz konusu edilir. Bu tabloya yol açabilecek nedenler oldukça geniş bir yelpazede yer alır. Kronik miyeloid lösemi, polisitemi vera, esansiyel trombositemi ve primer miyelofibroz gibi miyeloproliferatif hastalıklarda bazofil yüzdesinde belirgin artış görülebilmesi, bu değerin hematolojik hastalıkların takibinde önemli bir gösterge olarak kullanılmasına neden olur. Söz konusu hastalıklar dışında hipotiroidizm, ülseratif kolit, romatoid artrit, kronik hemolitik anemi ve bazı viral enfeksiyonlar da bazofili nedenleri arasında sayılır. Uzun süreli alerjik rinit, astım ve atopik dermatit gibi durumlarda da hafif düzeyde yükselmeler kaydedilebilir.
Bazofil sayısının azalması bazopeni olarak tanımlanır. Referans aralığın alt sınırının zaten sıfıra yakın olması nedeniyle bu durumun saptanması bazofilinin tespitine göre daha güçtür. Bazopeninin görüldüğü klinik tablolar arasında akut enfeksiyonların erken dönemi, hipertiroidizm, gebelik, ovulasyon dönemi ve uzun süreli kortikosteroid kullanımı yer alır. Ayrıca akut stres tepkileri, cerrahi girişimler sonrası dönem ve şiddetli alerjik reaksiyonların ardından geçici düşüşler gözlemlenebilir. Kanser hastalarında uygulanan kemoterapi protokolleri ve radyoterapi uygulamaları da kemik iliği baskılanması aracılığıyla bazofil sayısında azalmaya neden olabilir. Bu bağlamda düşük değerin klinik önemi, hasta öyküsü ve eşlik eden diğer laboratuvar bulguları ile birlikte değerlendirilir.
Bazofil düzeyinin ölçülmesinde en yaygın kullanılan yöntem tam kan sayımıdır. Otomatik hücre sayıcıları, kan örneğinde bulunan lökositleri boyut, iç yapı ve boyanma özelliklerine göre ayırt ederek her bir alt grubun oranını raporlar. Ancak bazofil sayısının çok düşük olması nedeniyle otomatik ölçümlerde zaman zaman yanılgı payı ortaya çıkabilir. Bu nedenle şüpheli sonuçlarda periferik yayma incelemesine başvurulması, deneyimli bir hematolog tarafından mikroskop altında hücrelerin doğrudan sayılması yaklaşımıyla desteklenir. Akış sitometrisi ise özellikle araştırma amaçlı çalışmalarda ve bazı hematolojik hastalıkların ayırıcı tanısında kullanılan ileri bir yöntem olarak öne çıkar.
Kronik miyeloid lösemi tanısında bazofil oranının değerlendirilmesi özel bir öneme sahiptir. Bu hastalığın kronik evresinde bazofil yüzdesi çoğunlukla yüzde ikinin üzerinde seyrederken, akselere ve blastik faza geçişte yüzde yirmiye kadar yükselen değerler görülebilmesi hastalığın evrelemesinde yol gösterici bir bulgu olarak kabul edilir. Philadelphia kromozomu ve BCR-ABL füzyon geninin varlığı ile birlikte değerlendirilen bu parametre, tedavi yanıtının izlenmesinde ve olası nüksün erken saptanmasında hekim tarafından yakından takip edilir. Benzer biçimde polisitemi vera ve esansiyel trombositemi tanılarında da bazofil sayısı, JAK2 mutasyon analizi ve kemik iliği biyopsisi gibi ileri tetkiklerle birlikte incelenir.
Alerjik hastalıkların patogenezinde bazofil hücrelerinin rolü, son yıllarda gerçekleştirilen immünolojik çalışmalarla daha ayrıntılı biçimde ortaya konulmuştur. Anafilaksi, ürtiker, alerjik rinit, astım ve atopik dermatit gibi durumlarda bazofillerin aktivasyon durumunu ölçmeye yönelik bazofil aktivasyon testi, klinik pratikte giderek daha sık başvurulan bir yöntem h├óline gelmiştir. Bu test, şüpheli alerjenin küçük miktarlarının hasta kanına eklenmesinin ardından hücre yüzeyindeki belirteçlerin değişiminin akış sitometrisi ile ölçülmesi esasına dayanır. Özellikle ilaç alerjileri, arı venomu duyarlılığı ve besin alerjilerinin ayırıcı tanısında güvenilir bilgiler sağlanması nedeniyle tercih edilen bir seçenek olarak öne çıkar.
Bazofil düzeyinin değerlendirilmesinde tek başına sayısal veriye bakılması yeterli görülmez. Tam kan sayımının diğer parametreleri, hastanın klinik öyküsü, fizik muayene bulguları ve eşlik eden semptomlarla birlikte bütünsel bir değerlendirme yapılması gerekli kabul edilir. Örneğin hafif düzeydeki bir bazofil artışının, geçirilmiş bir viral enfeksiyona bağlı geçici bir yansıma mı yoksa altta yatan bir hematolojik sürecin habercisi mi olduğu ancak kapsamlı bir inceleme ile ayırt edilebilir. Bu nedenle laboratuvar sonucunun deneyimli bir hekim tarafından yorumlanması, gereksiz tetkiklerin önlenmesi ve doğru yönlendirmenin sağlanması açısından temel bir gereklilik olarak kabul edilir.
Yetişkinlere kıyasla çocuklarda ve bebeklerde bazofil değerleri farklılık gösterebilir. Yenidoğan döneminde ve süt çocukluğunda bazofil sayısının biraz daha yüksek seyredebilmesi, bağışıklık sisteminin olgunlaşma sürecinin doğal bir yansıması olarak değerlendirilir. Ergenlik dönemine kadar geçen süreçte referans değerlerde kademeli değişiklikler görülebilmesi, pediatrik hasta gruplarında yaşa özgü aralıkların kullanılmasını zorunlu kılar. Gebelik döneminde hormonal değişimlerin etkisiyle bazofil sayısında hafif düşüşler gözlenebilir. Menopoz sürecinde ve ileri yaş dönemlerinde de bağışıklık sistemi hücrelerinin dağılımında değişiklikler ortaya çıkabilmesi nedeniyle yaş ve cinsiyete göre yorumlama yaklaşımı benimsenir.
Bazofil ile yakından ilişkili olan mast hücreleri, dokularda yerleşik olarak bulunmalarıyla ayrılır. Her iki hücre tipinin de yüzeylerinde benzer reseptörlerin bulunması ve granül içeriklerinin ortak özellikler taşıması, geçmişte aynı hücrenin farklı yerleşim biçimleri olarak değerlendirilmelerine yol açmıştır. Ancak günümüzde yapılan moleküler çalışmalar, bu iki hücre grubunun kökensel olarak birbirinden ayrı olduğunu ortaya koymuştur. Mast hücreleri özellikle deri, solunum yolu mukozası, sazaltma sistemi ve mukozal yüzeylerde bulunurken; bazofiller ağırlıklı olarak dolaşımda kalır. İnflamasyon bölgelerine gerektiğinde göç edilerek mast hücrelerinin görevlerine katkı sağlanır ve alerjik yanıtın devamlılığında rol oynanır.
Bazofil sayısında saptanan anormalliklerin izlenmesinde belirli aralıklarla tam kan sayımı tekrarlanması önerilir. İlk ölçümde saptanan hafif düzeydeki değişikliklerin, geçici bir tepki mi yoksa kalıcı bir tablo mu olduğu ancak seri ölçümler ile ortaya konulabilir. Kalıcı bazofili durumunda periferik yayma, retikülosit sayımı, laktat dehidrogenaz düzeyi, ürik asit ölçümü, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, tiroid hormonları ve gerekli görülen durumlarda kemik iliği aspirasyonu ile biyopsisi gibi ileri tetkiklere başvurulabilir. Görüntüleme yöntemleri arasında dalak ve karaciğerin ultrasonografik incelemesi de sıklıkla değerlendirmeye eklenir. Böylece bazofil yüksekliğine yol açabilecek altta yatan hematolojik ya da sistemik bir hastalığın erken dönemde tanınmasına katkı sağlanır.
Bazofillerle ilgili günümüzde sürdürülen bilimsel çalışmalar, bu hücrelerin kanser bağışıklığı ve otoimmün hastalıkların patogenezindeki rolünü aydınlatmaya odaklanır. Tümör mikroçevresinde bazofil sayısı ve aktivasyon durumu ile hastalık seyri arasındaki ilişkiyi araştıran incelemeler, meme kanseri, kolorektal kanser ve pankreas kanseri gibi çeşitli tümör türlerinde umut verici bulgular ortaya koymuştur. Otoimmün hastalıklardan sistemik lupus eritematozus ve romatoid artritte bazofil hücrelerinin patolojik yanıtın sürdürülmesindeki katkısı da yoğun biçimde incelenen bir konu olarak öne çıkar. Söz konusu araştırmalar, gelecekte bazofil hücrelerini hedef alan yeni yaklaşımların geliştirilmesine zemin hazırlar. Bazo değerinin klinik önemi, hem hematolojik hem de sistemik hastalıkların değerlendirilmesinde göz ardı edilmemesi gereken bir parametre olarak kabul edilir. Küçük sayısal değişikliklerin bile bazı durumlarda önemli klinik ipuçları içermesi nedeniyle tam kan sayımı sonucunun bir bütün olarak yorumlanması, uygun tanı ve izlem sürecinin planlanmasında belirleyici bir rol oynar. Herhangi bir anormal bulguda konunun uzmanı bir hekim tarafından değerlendirme yapılması ve gerekli görülen ileri tetkiklerin planlanması, sağlık sürecinin doğru biçimde yönetilmesine katkı sağlayan temel adımlar arasında yer alır.
