ASD (Atriyal Septal Defekt)

Atriyal septal defekt, kısaca ASD olarak bilinen durum, kalbin üst odacıkları olan sağ ve sol kulakçık (atriyum) arasındaki duvarda doğuştan bulunan bir açıklığı ifade eder. Normalde bu iki odacık, septum adı verilen kas ve zar yapısındaki bir bölme ile birbirinden ayrılır. Ancak ASD'li bireylerde bu bölmede çeşitli boyutlarda bir delik bulunur ve bu durum kanın sol kulakçıktan sağ kulakçığa doğru anormal bir şekilde geçmesine yol açar. Söz konusu geçiş, zaman içinde sağ kalp boşluklarında ve akciğer damarlarında yük artışına neden olabilir.

ASD, doğuştan kalp hastalıkları arasında oldukça sık karşılaşılan bir tablodur ve bazen yıllarca belirti vermeden seyredebilir. Bu nedenle bazı kişilerde tanı çocukluk döneminde, bazılarında ise erişkin yaşlarda yapılan rutin muayeneler sırasında konur. Defektin boyutu, yeri ve oluşturduğu kan akımı yükü; belirtilerin şiddetini, takip sıklığını ve uygulanacak yaklaşımı doğrudan etkiler. Erken dönemde fark edilen ve uygun şekilde izlenen olgularda yaşam kalitesi büyük ölçüde korunur, ileri dönem komplikasyon riski belirgin biçimde azalır.

Kimlerde Görülür?

Atriyal septal defekt, doğuştan gelen bir kalp anomalisi olduğu için temel olarak bebeklik döneminden itibaren bireyde mevcut olur. Ancak belirtiler her zaman erken yaşta ortaya çıkmadığından, tanı çoğu zaman çocukluk, gençlik veya orta yaş döneminde konulabilir. Genel popülasyonda yenidoğanların yaklaşık binde birinde görüldüğü bilinmekle birlikte, küçük defektlerin bir bölümü kendiliğinden kapanabildiği için erişkin yaşlardaki sıklık biraz daha düşüktür. Bu durum, hastalığın yaşam boyu farklı dönemlerde gündeme gelebileceğini gösterir.

Kadınlarda erkeklere göre daha sık görüldüğü dikkat çekicidir; özellikle sekundum tipi ASD kadınlarda yaklaşık iki kat daha fazla rastlanır. Ailesinde doğuştan kalp hastalığı öyküsü bulunan bireylerin çocuklarında risk bir miktar artar. Down sendromu, Holt-Oram sendromu gibi bazı genetik durumlarla birliktelik gösterebilir. Annenin gebelik döneminde geçirdiği viral enfeksiyonlar, kontrolsüz şeker hastalığı, alkol kullanımı veya bazı ilaçlara maruz kalması da bebekte ASD gelişme olasılığını yükselten etkenler arasında sayılır.

Erişkin dönemde tanı alan hastaların önemli bir kısmında, çocukluk boyunca herhangi bir şikayet bulunmaz. Defektin küçük olduğu olgularda kişi spor yapabilir, günlük yaşamını sürdürebilir ve hiçbir sınırlama hissetmeyebilir. Buna karşın orta ve büyük boyutlu defektlerde otuzlu, kırklı yaşlardan itibaren çabuk yorulma, çarpıntı veya nefes darlığı gibi yakınmalar gündeme gelir. Bu nedenle ileri yaşlarda yapılan kalp kontrolleri sırasında üfürüm duyulması, ASD tanısının konulduğu sık karşılaşılan bir senaryodur.

Risk grubu içinde yer alan bebeklerin ve çocukların düzenli pediatri kontrolleri büyük önem taşır. Ailede kalp hastalığı öyküsü bulunan gebelerin fetal ekokardiyografi yaptırması, doğum öncesi tanı şansını artırır. Erişkin bireylerde ise nedeni açıklanamayan nefes darlığı, çarpıntı veya tekrarlayan akciğer enfeksiyonları varlığında, kalp değerlendirmesinin atlanmaması gerekir. Böylece sessiz seyreden ASD olgularının zamanında fark edilmesi mümkün olur.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Atriyal septal defektin belirtileri, defektin boyutu ve sağ kalp üzerindeki yüke göre belirgin farklılıklar gösterir. Küçük defektlerde uzun yıllar boyunca hiçbir şikayet olmayabilir ve hastalık ancak rastlantısal olarak fark edilir. Orta ve büyük defektlerde ise zamanla sağ kulakçık ve sağ karıncıkta genişleme, akciğer damarlarında basınç artışı ve buna bağlı belirtiler ortaya çıkar. Şikayetlerin şiddeti, hastanın yaşına, fiziksel aktivite düzeyine ve eşlik eden başka hastalıkların varlığına göre de değişebilir.

Çocuklarda en sık görülen bulgular arasında çabuk yorulma, akranlarına göre daha az aktif olma, sık tekrarlayan üst solunum yolu enfeksiyonları ve büyüme gelişme geriliği yer alır. Bazı çocuklarda fiziksel aktivite sırasında nefes alıp vermede zorlanma, oyun esnasında dinlenme ihtiyacının artması dikkat çeker. Bebeklerde beslenme sırasında terleme, emerken yorulma ve kilo alımında yetersizlik gözlenebilir. Bu bulgular, ailelerin dikkatini çektiğinde değerlendirilmek üzere çocuk kardiyoloğuna yönlendirilmelidir.

Erişkin yaşlarda en sık karşılaşılan yakınmalar nefes darlığı, çarpıntı, eforla artan yorgunluk ve bazen bayılma hissidir. Özellikle merdiven çıkarken, yokuş yukarı yürürken ya da hafif tempolu koşularda nefes darlığı belirginleşebilir. Çarpıntı atakları, atriyal fibrilasyon gibi ritim bozukluklarının eşlik ettiği durumlarda daha sık ve rahatsız edici olur. Bacaklarda şişlik, karın bölgesinde dolgunluk ve egzersiz toleransında belirgin azalma ileri evre bulguları arasında sayılır.

Hekim muayenesinde duyulan kalp üfürümü, ASD'nin önemli ipuçlarından biridir. Bunun yanı sıra ikinci kalp sesinin sabit bir şekilde çiftleşmesi, tipik bir muayene bulgusu olarak kabul edilir. Bazı hastalarda göğüs ön duvarında hafif bir öne doğru çıkıntı, ileri evrelerde ise dudaklarda ve tırnaklarda morarma görülebilir. Nedeni açıklanamayan inme veya geçici iskemik atak yaşamış genç erişkinlerde de ASD, mutlaka araştırılması gereken durumlardan biridir.

Nedenleri Nelerdir?

Atriyal septal defektin temel nedeni, bebeğin anne karnındaki gelişimi sırasında kalbin üst odacıklarını ayıran septumun tam olarak kapanmaması ya da yeterince oluşmamasıdır. Normalde fetal dönemde sağ ve sol kulakçık arasında foramen ovale adı verilen küçük bir geçit bulunur ve bu geçit doğumdan sonraki ilk haftalar içinde kapanır. Bu süreçte yaşanan aksaklıklar veya septumun farklı bölgelerinde gelişen yetersizlikler, ASD'nin çeşitli alt tiplerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlar.

Genetik yatkınlık, hastalığın gelişiminde önemli bir rol oynar. Ailede doğuştan kalp hastalığı öyküsü bulunan bireylerin çocuklarında ASD görülme olasılığı artar. Bazı kromozom anomalileri ve sendromlar, atriyal septal defekt ile birlikte daha sık görülür. Holt-Oram sendromu, Down sendromu, Noonan sendromu gibi durumlarda kalp anomalileri sıkça eşlik eder. Bu nedenle bilinen genetik sendromu olan çocuklarda kalp değerlendirmesi rutin olarak yapılmalıdır.

Gebelik döneminde annenin maruz kaldığı çevresel faktörler de defekt gelişiminde etkili olabilir. Annenin kontrolsüz şeker hastalığı, kızamıkçık gibi viral enfeksiyonlar, gebelik sırasında bazı ilaçların kullanımı, alkol veya sigara tüketimi, fetüsün kalp gelişimini olumsuz etkileyebilir. Yine annenin yüksek dozda radyasyona maruz kalması, bazı toksik maddelerle teması ve folik asit eksikliği, doğuştan kalp anomalisi riskini bir miktar artıran etkenler arasında değerlendirilir.

ASD'nin farklı anatomik tipleri vardır ve bu tipler oluşum nedenlerine göre sınıflandırılır. Sekundum tipi en sık görülen formdur ve septumun orta bölümündeki açıklığı tanımlar. Primum tipi, septumun alt kısmında yer alır ve sıklıkla kalp kapakçık anomalileriyle birlikte görülür. Sinüs venozus tipi, septumun üst bölümünde bulunur ve bazen akciğer toplardamarlarının anormal bağlanmasıyla beraberdir. Daha nadir görülen koroner sinüs tipi ise kalbin arka bölümünde özel bir bölgede yer alır.

Tanı Nasıl Konulur?

Atriyal septal defekt tanısı, ayrıntılı hasta öyküsü, fizik muayene ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesi ile konur. Hekim, hastanın yakınmalarını dinledikten sonra kalp seslerini değerlendirir; tipik üfürüm ve ikinci kalp sesindeki sabit çiftleşme bulguları ASD açısından önemli ipuçları sunar. Aile öyküsü, geçirilen enfeksiyonlar, eşlik eden hastalıklar ve daha önce yaşanan çarpıntı atakları gibi bilgiler de tanı sürecini yönlendiren temel verilerdir.

Tanıda en önemli ve yaygın kullanılan yöntem ekokardiyografidir. Transtorasik ekokardiyografi, göğüs duvarından uygulanan ses dalgaları aracılığıyla kalbin yapısını ve işleyişini ayrıntılı biçimde görüntüler. Bu yöntemle defektin yeri, boyutu, kan akımının yönü ve kalp odacıklarının büyüklüğü değerlendirilir. Daha küçük defektlerin veya sinüs venozus gibi nadir tiplerin değerlendirilmesinde, yemek borusundan uygulanan transözofageal ekokardiyografi kesin tanı sağlar ve girişim öncesi planlamada önemli bilgi sunar.

Elektrokardiyografi (EKG) ve akciğer grafisi, ASD'li hastalarda destekleyici tetkikler arasında yer alır. EKG'de sağ kalp yüklenmesine işaret eden bulgular, dal blokları veya ritim bozuklukları saptanabilir. Akciğer grafisinde kalp gölgesinde büyüme ve akciğer damar gölgelerinde belirginleşme dikkat çeker. Daha karmaşık olgularda kardiyak manyetik rezonans görüntüleme veya bilgisayarlı tomografi ile defektin ve çevre yapıların ayrıntılı haritalanması yapılabilir. Bu görüntüleme yöntemleri, girişim planlamasında oldukça değerlidir.

Bazı hastalarda akciğer damar basıncını ve kan akımı oranlarını değerlendirmek amacıyla kalp kateterizasyonu uygulanabilir. Bu işlem hem tanı amaçlı bilgi sağlar hem de uygun olgularda kateter yoluyla defektin kapatılmasına olanak tanır. Egzersiz testi, eforla ortaya çıkan belirtilerin ve egzersiz kapasitesinin değerlendirilmesinde yardımcı olur. Tüm bu tetkiklerin birlikte yorumlanması, hastaya özgü en uygun izlem ve girişim planının oluşturulmasında belirleyici unsurdur.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Atriyal septal defekt küçük boyutluysa ve sağ kalp üzerinde belirgin bir yük oluşturmuyorsa, yıllarca sessiz seyredebilir. Ancak orta ve büyük defektlerde zamanla çeşitli komplikasyonlar gelişebilir. Bu komplikasyonların önemli bir kısmı, sağ kalp boşluklarındaki sürekli hacim yüküne ve akciğer dolaşımındaki basınç artışına bağlıdır. Erken dönemde fark edilmeyen olgularda, orta yaşlardan itibaren bu sorunlar daha belirgin hale gelir ve yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir.

En sık karşılaşılan komplikasyonlardan biri ritim bozukluklarıdır. Özellikle atriyal fibrilasyon ve atriyal flutter gibi üst odacık kaynaklı aritmiler, ileri yaşlardaki ASD hastalarında daha sık görülür. Bu ritim bozuklukları çarpıntı, baş dönmesi ve bayılma gibi yakınmalara yol açabilir. Aynı zamanda kalp içinde pıhtı oluşumu riskini artırarak inme açısından önemli bir risk faktörü oluşturur. Bu nedenle ritim takibinin düzenli yapılması gerekir.

Akciğer damar basıncının zamanla yükselmesi, pulmoner hipertansiyon adı verilen tabloya neden olabilir. İlerlemiş pulmoner hipertansiyon, sağ kalp yetmezliğine ve egzersiz kapasitesinde belirgin azalmaya yol açar. Çok ileri dönemde, defekt üzerinden kan akımının yönü değişerek Eisenmenger sendromu denilen ve tedavisi oldukça zor olan bir tablo gelişebilir. Bu nedenle ASD'nin uygun zamanda fark edilip izlenmesi, ileri komplikasyonların önlenmesinde belirleyici bir rol oynar.

• Atriyal fibrilasyon ve diğer ritim bozuklukları
• Sağ kalp yetmezliği ve egzersiz toleransında azalma
• Pulmoner hipertansiyon ve ilerleyici akciğer damar hastalığı
• Paradoksal emboli yoluyla inme veya geçici iskemik atak
• Tekrarlayan akciğer enfeksiyonlarına yatkınlık

Paradoksal emboli, ASD'li hastalarda önemli bir risk başlığıdır. Bacak toplardamarlarında oluşan küçük pıhtılar, normalde akciğerlere giderken ASD aracılığıyla sol kulakçığa geçebilir ve oradan beyin damarlarına ulaşarak inmeye yol açabilir. Bu mekanizma, genç yaşta nedeni açıklanamayan inme geçiren hastalarda ASD araştırılmasının önemli bir gerekçesini oluşturur. Ayrıca uzun süreli yatak istirahati gerektiren durumlarda ve uzun yolculuklarda bu risk daha da artabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Atriyal septal defekt bazen yıllarca sessiz seyredebildiği için, belirti olmasa bile düzenli kalp kontrolleri büyük önem taşır. Ailesinde doğuştan kalp hastalığı öyküsü bulunan bireylerin, hayatlarının belirli dönemlerinde kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önerilir. Çocuklarda büyüme geriliği, sık tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları ya da oyun sırasında belirgin çabuk yorulma gözlemlediğinizde, çocuk doktoruna başvurarak kalp muayenesinin yapılmasını isteyebilirsiniz.

Erişkin yaşlarda nefes darlığı, çarpıntı atakları, eforla artan yorgunluk ve nedeni açıklanamayan bayılma hissi gibi belirtileriniz varsa, bu yakınmaları önemsemeniz gerekir. Özellikle merdiven çıkarken, hafif yürüyüş sırasında veya günlük işlerinizi yaparken eskiye göre belirgin biçimde zorlanıyorsanız, bir iç hastalıkları veya kardiyoloji uzmanından değerlendirme almanız uygundur. Bacaklarda şişlik, karın bölgesinde dolgunluk, dudaklarda morarma gibi ileri bulgular gecikmeden değerlendirilmelidir.

Daha önce ASD tanısı almış ve takipte olan bireylerseniz, hekiminizin önerdiği kontrol aralıklarına özen göstermeniz büyük önem taşır. Yeni başlayan çarpıntı atakları, eski döneme göre artan nefes darlığı, baş dönmesi veya bayılma hissi gibi değişiklikleri fark ettiğinizde randevu beklemeden başvurmanız gerekir. Ayrıca gebelik planlıyorsanız veya cerrahi bir girişim öncesinde değerlendirme almanız gerekiyorsa, kalp durumunuzun güncel olarak gözden geçirilmesi süreç güvenliğiniz açısından gereklidir.

• Eforla artan nefes darlığı ve çabuk yorulma
• Sık tekrarlayan ya da uzun süren çarpıntı atakları
• Nedeni açıklanamayan bayılma veya baş dönmesi
• Bacaklarda şişlik, dudaklarda morarma
• Genç yaşta inme veya geçici iskemik atak öyküsü

Son Değerlendirme

Atriyal septal defekt, doğuştan gelen ancak yaşamın farklı dönemlerinde fark edilebilen bir kalp hastalığıdır. Defektin boyutu, yeri ve sağ kalp üzerindeki yükü; belirtilerin şiddetini, izlem sıklığını ve gerekli girişimin zamanlamasını belirler. Erken dönemde tanı alan ve uygun şekilde takip edilen hastalarda yaşam kalitesi büyük ölçüde korunur. Ritim bozuklukları, pulmoner hipertansiyon ve paradoksal emboli gibi olası komplikasyonların önlenmesi için düzenli kardiyoloji kontrolleri önemli bir yer tutar.

Koru Hastanesi Dahiliye bölümünde uzman hekimlerimiz, asd (atriyal septal defekt) gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.