Beyaz küre olarak bilinen lökositler, bağışıklık sisteminin temel hücresel bileşenlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Tam kan sayımı incelemelerinde WBC kısaltmasıyla yer alan bu parametre, vücudun enfeksiyonlara, iltihabi durumlara ve çeşitli sistemik hastalıklara verdiği yanıtın değerlendirilmesinde önemli bir gösterge olarak öne çıkmaktadır. Kemik iliğinde üretilen lökositler, kan dolaşımı aracılığıyla dokulara taşınır ve organizmanın savunma mekanizmasının sürdürülebilirliğine katkı sağlar. Klinik değerlendirmelerde lökosit sayısı, tek başına bir tanı aracı olarak değil, hastanın klinik tablosu ve diğer laboratuvar bulguları ile birlikte yorumlandığında anlam kazanan bir parametre olarak ele alınmaktadır.
Lökositlerin sınıflandırılması incelendiğinde, beş ana hücre tipinin tanımlandığı görülmektedir. Bu hücreler nötrofiller, lenfositler, monositler, eozinofiller ve bazofiller şeklinde gruplandırılmaktadır. Her bir alt grup, bağışıklık yanıtının farklı aşamalarında özgün roller üstlenmektedir. Nötrofiller, bakteriyel etkenlere karşı hızlı yanıt veren hücreler arasında yer alırken, lenfositler özellikle viral enfeksiyonlar ve kazanılmış bağışıklık tepkilerinde belirleyici işlevler üstlenmektedir. Monositlerin doku makrofajlarına dönüşerek fagositoz görevini sürdürdüğü, eozinofillerin paraziter enfeksiyonlar ve alerjik reaksiyonlarda etkin olduğu, bazofillerin ise inflamatuar süreçlerin başlatılmasında rol oynadığı bilinmektedir.
Sağlıklı yetişkin bireylerde lökosit sayısının genel olarak mikrolitrede 4.000 ile 10.000 hücre arasında bulunduğu kabul edilmektedir. Ancak bu aralık, kullanılan laboratuvar yöntemine, kişinin yaşına, cinsiyetine, gebelik durumuna ve eşlik eden tıbbi koşullara göre değişkenlik gösterebilmektedir. Yenidoğan döneminde lökosit sayısı erişkin değerlerin oldukça üzerinde seyrederken, çocukluk çağı boyunca yaşla birlikte kademeli olarak yetişkin aralığına yaklaşmaktadır. Gebelik sürecinde fizyolojik nedenlerle hafif bir artışın gözlenebildiği, yoğun fiziksel egzersiz sonrasında geçici yükselmelerin oluşabildiği klinik gözlemler arasında yer almaktadır.
Lökosit sayısının normal sınırların üzerine çıkması durumu lökositoz olarak adlandırılmaktadır. Lökositoz, çoğu durumda bakteriyel enfeksiyonların erken bulgularından biri olarak değerlendirilmektedir. Akut apandisit, üst solunum yolu enfeksiyonları, idrar yolu enfeksiyonları, pnömoni ve menenjit gibi tablolarda belirgin bir artış gözlenebilmektedir. Bunun yanı sıra inflamatuar bağırsak hastalıkları, romatoid artrit ve sistemik lupus eritematozus gibi otoimmün durumlarda da kronik yükseklik tabloları izlenebilmektedir. Travmalar, cerrahi girişimler, yanıklar ve doku hasarına yol açan diğer durumlar lökositozun fizyolojik olmayan nedenleri arasında sayılmaktadır.
Patolojik nedenlerin dışında bazı fizyolojik ve geçici durumların da lökosit sayısında yükselmeye yol açtığı bilinmektedir. Stres, yoğun egzersiz, sigara kullanımı, gebeliğin ileri dönemleri ve bazı ilaçların etkisi bu duruma örnek gösterilebilir. Kortikosteroid grubu ilaçlar, lityum, beta-agonistler ve büyüme faktörleri içeren bazı tedavilerin sürdürüldüğü dönemlerde lökosit sayısında belirgin artış izlenebilmektedir. Bu nedenle laboratuvar sonuçları değerlendirilirken hastanın kullanmakta olduğu ilaçların sorgulanması, sonuçların doğru yorumlanması açısından gerekli görülmektedir.
Lökosit sayısının referans değerlerin altına inmesi ise lökopeni terimiyle ifade edilmektedir. Lökopeninin en sık karşılaşılan nedenleri arasında viral enfeksiyonlar, kemik iliği baskılanmasına yol açan ilaç kullanımları, kemoterapi süreçleri ve bazı otoimmün hastalıklar yer almaktadır. Aplastik anemi, miyelodisplastik sendromlar ve lösemi gibi kemik iliği kaynaklı hastalıklarda da üretim yetersizliğine bağlı düşük lökosit değerleri saptanabilmektedir. B12 vitamini ve folik asit eksikliklerinin de hematopoetik süreçleri olumsuz etkileyerek lökopeniye katkıda bulunduğu belirtilmektedir. Ayrıca dalak büyümesinin eşlik ettiği durumlarda hücrelerin sekestrasyonuna bağlı düşük değerler izlenebilmektedir.
Lökosit alt gruplarının ayrı ayrı incelenmesi, klinik değerlendirmede önemli bir aşama olarak kabul edilmektedir. Nötrofili olarak adlandırılan nötrofil yüksekliği genellikle bakteriyel enfeksiyonları, akut inflamasyonu ve doku hasarını işaret etmektedir. Nötrofil sayısının azalması anlamına gelen nötropeni ise viral enfeksiyonlar, kemoterapi sonrası dönemler ve bazı kemik iliği hastalıklarında karşılaşılan bir tablo olarak değerlendirilmektedir. Şiddetli nötropeninin enfeksiyonlara yatkınlığı belirgin biçimde artırdığı, bu nedenle hastaların yakın takip altında izlenmesinin gerektiği vurgulanmaktadır.
Lenfosit sayısındaki değişiklikler farklı klinik tabloların habercisi olabilmektedir. Lenfositoz çoğunlukla viral enfeksiyonlarla ilişkilendirilmekte, özellikle enfeksiyöz mononükleoz, hepatit ve sitomegalovirüs enfeksiyonlarında belirgin artışlar gözlenmektedir. Kronik lenfositik lösemi gibi hematolojik hastalıklarda da uzun süreli ve belirgin lenfositoz tablolarıyla karşılaşılabilmektedir. Lenfositopeni olarak adlandırılan azalma durumu ise human immunodeficiency virus enfeksiyonu, ileri evre kanserler, kortikosteroid kullanımı ve bazı immün yetmezlik sendromlarında izlenebilen bir bulgu olarak öne çıkmaktadır.
Eozinofil sayısındaki artışlar genellikle alerjik tabloların, paraziter enfeksiyonların ve bazı ilaç reaksiyonlarının değerlendirilmesinde yol gösterici olarak kabul edilmektedir. Astım, alerjik rinit, atopik dermatit ve ilaç aşırı duyarlılığı reaksiyonlarında eozinofili sıklıkla gözlenen bir bulgudur. Hipereozinofilik sendrom ve bazı hematolojik kanserlerde de belirgin eozinofili tablolarıyla karşılaşılabilmektedir. Bazofil sayısındaki değişiklikler nadir görülmekle birlikte, kronik miyeloid lösemi ve bazı alerjik durumlarda artış izlenebilmektedir. Monosit sayısının yükselmesi ise kronik enfeksiyonlar, tüberküloz, bruselloz, otoimmün hastalıklar ve bazı hematolojik malignitelerin değerlendirilmesinde önem taşımaktadır.
Beyaz küre değerinin ölçümünde günümüzde otomatize hematoloji analizörleri kullanılmaktadır. Bu cihazlar, elektriksel impedans, lazer ışığı saçılımı ve floresan boyama yöntemlerini bir arada kullanarak hücre sayımı ve sınıflandırması yapmaktadır. Otomatik sayım sonuçlarında atipik hücreler veya beklenmedik bulgular saptandığında, periferik yayma incelemesinin yapılması önerilmektedir. Mikroskobik inceleme, hücre morfolojisinin değerlendirilmesi, blast hücrelerinin saptanması ve nadir hücre tiplerinin tanımlanması açısından değerli bilgiler sunmaktadır. Manuel inceleme, otomatik sistemlerin atlayabildiği patolojik durumların yakalanmasına katkı sağlamaktadır.
Lökosit değerlendirmesinin doğru yapılabilmesi için kan örneğinin uygun koşullarda alınması ve laboratuvara iletilmesi gerekmektedir. Örneğin alınma zamanı, hastanın açlık-tokluk durumu, yakın zamanda geçirilen enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden kronik hastalıklar sonuçların yorumlanmasında dikkate alınması gereken faktörler arasında yer almaktadır. Numunenin uzun süre bekletilmesi, yanlış antikoagülan kullanımı ve uygunsuz saklama koşulları yanlış sonuçlara yol açabilmektedir. Bu nedenle preanalitik sürecin standardize edilmesi, güvenilir laboratuvar sonuçlarının elde edilmesi açısından önemli bir koşul olarak değerlendirilmektedir.
Klinik pratikte WBC değerinin tek başına yorumlanması yerine, diferansiyel sayım, kırmızı küre parametreleri, trombosit değerleri ve hastanın klinik bulguları ile birlikte ele alınması gereklidir. Ateş, halsizlik, kilo kaybı, gece terlemesi, lenf bezi büyümesi, deri bulguları ve kanama gibi semptomların eşlik ettiği durumlarda ileri tetkiklerin planlanması söz konusu olabilmektedir. Periferik yayma, kemik iliği aspirasyon ve biyopsisi, akım sitometri incelemeleri, sitogenetik ve moleküler testler ileri değerlendirme aşamasında başvurulan yöntemler arasında yer almaktadır. Bu testlerin sonuçları, hematolojik hastalıkların tanımlanmasında ve hastaya özgü yaklaşım planının oluşturulmasında belirleyici olmaktadır.
Çocukluk çağında lökosit değerlerinin yorumlanması ayrı bir özen gerektirmektedir. Yenidoğan döneminde mikrolitrede 9.000 ile 30.000 arasında değişen değerler normal olarak kabul edilirken, bu sayı ilk haftalarda hızla azalarak yetişkin değerlerine yaklaşmaktadır. Çocuklarda viral enfeksiyonların sık görülmesi nedeniyle geçici lenfositoz tablolarıyla daha sık karşılaşılmaktadır. Pediatrik hastalarda lökosit değerlerinin yaş gruplarına özgü referans aralıklarına göre yorumlanması, yanlış değerlendirmelerin önlenmesi açısından önem taşımaktadır. Ayrıca büyüme ve gelişme süreçleri, aşılama programları ve geçirilen enfeksiyonların değerleri etkileyebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Gebelik döneminde lökosit sayısında fizyolojik bir artış izlenmesi olağan bir durum olarak kabul edilmektedir. Özellikle üçüncü trimesterde ve doğum sonrası erken dönemde belirgin yükselmeler gözlenebilmektedir. Bu artışın stres yanıtı, hormonal değişiklikler ve immün sistemin yeniden düzenlenmesi gibi faktörlere bağlı olduğu düşünülmektedir. Gebelikte lökosit değerlerinin yorumlanmasında, hamilelik haftası ve eşlik eden klinik bulguların dikkate alınması gerekli görülmektedir. Doğum sonrası ilk günlerde lökosit sayısı yüksek seyredebilmekte, ardından kademeli olarak gebelik öncesi değerlere yaklaşmaktadır.
İleri yaş grubunda lökosit değerlerinin değerlendirilmesinde bazı özel durumların dikkate alınması gerekmektedir. Yaşlı bireylerde bağışıklık sisteminde meydana gelen yapısal ve işlevsel değişiklikler, lökosit yanıtının zayıflamasına yol açabilmektedir. Bu durum, ciddi enfeksiyonlarda dahi belirgin lökositoz tablosunun görülmemesine neden olabilmektedir. Ayrıca kronik hastalıkların ve sürekli kullanılan ilaçların etkisi göz önünde bulundurulmalıdır. Yaşlı hastalarda klinik değerlendirmenin laboratuvar bulgularıyla birlikte ele alınması, doğru tanıya ulaşılması açısından önemli bir yaklaşım olarak benimsenmektedir.
Hematolojik parametrelerin düzenli takibi, kronik hastalığı bulunan bireylerde, kemoterapi ve immünsupresif tedavi alan hastalarda ve bazı meslek gruplarında periyodik sağlık kontrollerinin bir parçası olarak önerilmektedir. Anormal sonuçların değerlendirilmesinde hekim tarafından klinik korelasyon yapılması, gerektiğinde ileri incelemelerin planlanması ve hastaya özgü izlem stratejisinin oluşturulması temel yaklaşım olarak benimsenmektedir. Lökosit değerlerindeki değişikliklerin tek başına bir tanı koydurucu olmadığı, ancak bütüncül değerlendirmenin önemli bir parçası olduğu klinik yaklaşımın temelini oluşturmaktadır. Erken tanı, uygun izlem ve hastaya özgü değerlendirmelerin, sağlık hizmetlerinin niteliğini belirleyen unsurlar arasında yer aldığı kabul edilmektedir.
