Fıtık

Fıtık, vücudun belirli bölgelerinde karın duvarı veya kas dokusundaki zayıf noktalardan iç organların ya da yağ dokusunun dışarı doğru taşması sonucu ortaya çıkan bir tablodur. Çoğu zaman cilt altında küçük bir kabarıklık olarak fark edilir ve özellikle ayakta durma, öksürme veya ağır kaldırma gibi karın içi basıncın arttığı durumlarda belirginleşir. Bazı kişilerde yıllarca ciddi bir şikayete yol açmadan kalabilirken bazı kişilerde ağrı, basınç hissi ve günlük yaşamı zorlaştıran bulgularla seyredebilir.

Fıtık denilince akla en sık kasık ve göbek bölgesi gelse de mide üst kısmından kalın bağırsağa, ameliyat izi bölgesinden kalça çevresine kadar pek çok farklı tipi bulunmaktadır. Anatomik yapının doğuştan getirdiği zayıflıklar, yaşam tarzı alışkanlıkları ve geçirilmiş ameliyatlar bu tablonun ortaya çıkmasında belirleyici unsurdur. Doğru zamanda yapılan değerlendirme, sürecin kontrol altında tutulması açısından önem taşımaktadır.

Kimlerde Görülür?

Fıtık her yaş grubunda karşılaşılabilen bir sağlık sorunudur. Bebeklerde göbek bölgesinde, küçük çocuklarda kasık bölgesinde sıklıkla doğumsal nedenlere bağlı olarak gelişir. Erişkinlerde ise yaşla birlikte kas ve bağ dokusunun esnekliğini kaybetmesi, karın içi basıncın uzun süre artması ve fiziksel zorlanmalar önemli rol oynar. Erkeklerde kasık fıtığı, kadınlarda ise göbek ve kesi fıtığı görülme oranı genel olarak daha yüksektir. Bebeklerde göbek fıtıklarının önemli bir kısmı ilk iki yaş içinde kendiliğinden kapanma eğilimi gösterirken erişkin dönemde ortaya çıkan fıtıkların kendiliğinden gerilemesi beklenmez.

Mesleki olarak ağır kaldırma gerektiren işlerde çalışan kişiler, uzun süre ayakta kalan meslek grupları ve sürekli zorlanma yaşayan kişiler risk altındadır. İnşaat işçileri, hamallık yapanlar, mobilya taşıyan kişiler ve yoğun spor yapan bireylerde fıtık görülme sıklığı toplum geneline kıyasla daha fazladır. Karın bölgesine yönelik yapılmış bir ameliyat öyküsü bulunan kişilerde ise kesi (insizyonel) fıtığı riski ciddi oranda artmaktadır. Vücut geliştirme sporu yapan, halter kaldıran ya da nefesini tutarak ağırlık çalışan bireylerde de karın içi basıncın ani yükselmesine bağlı olarak fıtık gelişme ihtimali yüksek olarak bilinmektedir.

Bazı yaşam koşulları ve sağlık durumları fıtık gelişimi açısından dikkat çekici bir zemin oluşturur. Aşağıdaki gruplarda fıtık görülme sıklığı daha yüksek olarak bilinmektedir:

• Uzun süreli kabızlık şikayeti yaşayan bireyler
• Kronik öksürüğü olan kişiler ve sigara kullananlar
• Fazla kilolu ya da obez olan bireyler
• Çok sayıda doğum yapmış kadınlar
• Karın ameliyatı geçirmiş kişiler
• İdrar yaparken ya da büyük abdest sırasında uzun süre ıkınmak zorunda kalanlar
• Ailesinde fıtık öyküsü bulunanlar

Genetik yatkınlık da göz ardı edilmemesi gereken bir başlık olarak değerlendirilmektedir. Bağ dokusu yapısı ailesel özellikler taşıyabildiği için yakın akrabalarında fıtık görülen bireylerde de benzer bir tablonun ortaya çıkma ihtimali yükselebilmektedir. Yaşlılıkta dokuların direncinin azalması bu yatkınlığın daha belirgin h├óle gelmesine zemin hazırlamaktadır. Menopoz sonrası dönemde östrojen düzeyinin düşmesi bağ dokusunun elastikiyetini azaltabilmekte ve kadınlarda fıtık riskini ileri yaşlarda yükseltebilmektedir.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Fıtığın en tipik belirtisi etkilenen bölgede gözle görülür ya da elle hissedilebilen bir şişliktir. Bu şişlik genellikle ayakta dururken, öksürürken, hapşırırken veya ıkınırken belirginleşir; yatınca kısmen ya da tamamen kaybolabilir. Bazı kişiler yıllarca bu kabarıklığın farkında olsalar da ağrı yaşamadıkları için bunu önemsemeyebilir. Ancak zaman içinde fıtık kesesi büyüdükçe yakınmalar da artış göstermektedir. Şişliğin boyutu birkaç milimetreden tutup birkaç santimetreye, hatta ileri vakalarda avuç içi büyüklüğüne kadar ulaşabilmektedir.

Şişliğe sıklıkla rahatsızlık veren bir basınç hissi, çekilme duygusu ya da yanıcı bir ağrı eşlik etmektedir. Özellikle gün sonunda artan zonklama, ağır kaldırdıktan sonra hissedilen keskin batma ve uzun süre ayakta kaldıktan sonra ortaya çıkan ağrı sıkça görülmektedir. Kasık fıtıklarında ağrı bazen testislere ya da iç bacağa doğru yayılım gösterebilir. Mide fıtığı olarak bilinen hiatal (mide üst kısmının göğüs boşluğuna doğru kayması) fıtıkta ise göğüs arkasında yanma, ekşime ve yutma güçlüğü ön planda olmaktadır.

Fıtık tipine göre değişkenlik göstermekle birlikte hastalarda sıklıkla karşılaşılan belirtiler şu şekilde sıralanabilmektedir:

• Karın duvarında ya da kasıkta hissedilen yumuşak şişlik
• Ayakta dururken artan, yatınca azalan kabarıklık
• Bölgede dolgunluk, basınç ve ağırlık hissi
• Ağır kaldırma veya öksürme sırasında belirginleşen ağrı
• Bağırsak hareketlerinde değişiklik ve gaz şikayeti
• Mide ekşimesi, göğüs ağrısı ve geğirme (özellikle hiatal fıtıkta)
• Etkilenen bölgede zaman zaman ortaya çıkan karıncalanma

Bazı durumlarda fıtık aniden sert h├óle gelebilir, geri itilemez ve şiddetli ağrıya yol açabilir. Bu tabloya bulantı, kusma ve cilt renginde morarma eşlik edebilir. Söz konusu bulgular boğulmuş fıtık olarak adlandırılan acil bir durumun habercisi olmaktadır. Erken müdahale yapılmaması durumunda sıkışan organ dokusunda kalıcı hasar gelişebileceği için bu tür belirtiler asla göz ardı edilmemelidir. Çocuklarda huzursuzluk, sürekli ağlama, beslenmeyi reddetme ve karın bölgesinin gergin görünmesi de fıtığa bağlı acil tablonun habercisi olabilmektedir.

Nedenleri Nelerdir?

Fıtık gelişiminin temelinde karın duvarındaki kas ve bağ dokusunun zayıflaması ile karın içi basıncın artması yer almaktadır. Bu iki etken bir araya geldiğinde dokular dirençlerini kaybetmekte ve iç organlar zayıf noktalardan dışarı doğru itilmektedir. Bazı kişilerde bu zayıflık doğumdan itibaren mevcutken bazı kişilerde sonradan kazanılmış nedenlerle ortaya çıkmaktadır. Karın duvarındaki kasları bir arada tutan fasya (kasları örten bağ dokusu zarı) tabakasının yapısal kalitesi de bu süreçte belirleyici unsur olarak değerlendirilmektedir.

Yaşlanma sürecinde kasların elastikiyetini kaybetmesi önemli bir etmen olarak öne çıkmaktadır. Kollajen yapısının değişmesi, doku onarımının yavaşlaması ve genel kas kütlesinin azalması karın duvarının desteğini zayıflatmaktadır. Aynı şekilde sigara kullanımı bağ dokusunu olumsuz etkileyerek fıtık gelişimine zemin hazırlamaktadır. Kronik öksürük ise hem akciğer hastalıklarında hem de uzun süreli sigara kullanımında karın içi basıncın sürekli artmasına yol açtığı için risk faktörü olarak kabul edilmektedir. KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) ve astım gibi tablolarda öksürük ataklarının sıklığı arttıkça fıtık gelişme ihtimali de yükselmektedir.

Günlük yaşamda sıkça karşılaşılan ve fıtık gelişimine katkıda bulunan başlıca nedenler şunlardır: yanlış teknikle ağır kaldırma, uzun süreli kabızlık, prostat büyümesine bağlı zorlanarak idrar yapma, hamilelik döneminde karın duvarına binen yük, hızlı kilo alımı ve aşırı kilolu olmak. Karın bölgesinden geçirilmiş ameliyatlardan sonra dikiş hattının zayıf kalması da kesi fıtığı için belirgin bir nedendir. Bu tür operasyonlar sonrası iyileşme süresine uyulmaması, erken dönemde ağır kaldırılması veya enfeksiyon gelişmesi süreci olumsuz etkilemektedir. Çoğul gebelik geçiren ya da kısa aralıklarla doğum yapan kadınlarda karın duvarında kalıcı bir gevşeme oluşabilmekte ve göbek bölgesinde fıtık riski belirgin biçimde artabilmektedir.

Genetik yatkınlık üzerinde durulan bir diğer önemli faktördür. Bağ dokusu hastalıkları, Marfan ve Ehlers-Danlos gibi nadir görülen sendromlar bağ dokusunun yapısal direncini azaltarak fıtık riskini artırmaktadır. Bunun yanında karaciğer hastalıklarına bağlı karın içinde sıvı birikmesi (asit) ve karın içi tümörler de basınç artışı yoluyla fıtık gelişimine zemin hazırlayabilmektedir. Diyabet hastalarında doku iyileşmesinin yavaşlaması, ameliyat sonrası kesi fıtığı riskini artıran bir başka faktör olarak öne çıkmaktadır.

Tanı Nasıl Konulur?

Fıtık tanısı çoğunlukla detaylı bir fizik muayene ile konulabilmektedir. Hekim öncelikle hastanın şikayetlerini ve risk faktörlerini değerlendirmekte, ardından etkilenen bölgeyi ayakta ve yatar pozisyonda incelemektedir. Hastadan öksürmesi ya da ıkınması istenerek karın içi basıncın arttığı durumlarda fıtık kesesinin belirginleşip belirginleşmediği kontrol edilmektedir. Çoğu vakada bu muayene tanı için yeterli olmaktadır. Muayene sırasında fıtık kesesinin geri itilip itilemediği, içindeki yapının yumuşak mı yoksa sert mi olduğu ve çevre dokulara olan baskısı da değerlendirilmektedir.

Bazı durumlarda fıtık derinde yer alabilir veya küçük boyutlu olduğu için elle hissedilemeyebilir. Bu gibi vakalarda görüntüleme yöntemleri devreye girmektedir. Ultrasonografi yumuşak doku yapısını ve fıtık kesesinin içeriğini değerlendirmek amacıyla sıklıkla tercih edilen yöntemler arasında yer almaktadır. Bilgisayarlı tomografi (BT) ve manyetik rezonans görüntüleme (MR) ise karmaşık vakalarda, tekrarlayan fıtıklarda ve cerrahi planlama öncesinde detaylı bilgi sağlamaktadır. Özellikle obez hastalarda ya da karın duvarı çok kalın olan kişilerde görüntüleme yöntemleri tanıyı netleştirmede belirleyici unsurdur.

Hiatal fıtık şüphesinde endoskopi ve baryumlu özofagus grafisi gibi farklı yöntemlerden yararlanılmaktadır. Endoskopi sırasında yemek borusu ve mide birleşim yeri doğrudan görüntülenmekte, fıtık varlığı ve derecesi değerlendirilebilmektedir. Hekim, fıtığın boyutuna, içeriğine ve hastanın genel sağlık durumuna göre uygun yaklaşım planını belirlemektedir. Tanı aşamasında hastanın diğer hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve geçirdiği ameliyatlar da ayrıntılı şekilde sorgulanmaktadır. Kan sulandırıcı ilaç kullanımı, diyabet ve kalp hastalıkları gibi durumlar ilerleyen süreçte alınacak kararları doğrudan etkileyen başlıklar arasında yer almaktadır.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Fıtık başlangıçta küçük bir kabarıklık olarak görünse de zamanla ilerleyebilen ve ciddi sorunlara yol açabilen bir tablodur. En sık karşılaşılan komplikasyonlardan biri fıtığın giderek büyümesi ve günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlamasıdır. Büyüyen fıtık kesesi çevre dokulara baskı uygulayarak sürekli ağrıya, hareket kısıtlılığına ve yaşam kalitesinde gözle görülür bir düşüşe yol açmaktadır. Ayakta duramama, uzun yürüyüş yapamama ve ağır iş yapamama gibi şikayetler ileri evrelerde sıkça görülmektedir.

Daha ciddi komplikasyonların başında sıkışmış (inkarsere) fıtık ve boğulmuş (strangüle) fıtık gelmektedir. Sıkışmış fıtıkta fıtık kesesi içine giren bağırsak ya da yağ dokusu geri itilememekte ve devamlı bir basınç hissi oluşturmaktadır. Boğulmuş fıtıkta ise sıkışan dokunun kan dolaşımı bozulmakta ve doku canlılığını kaybetmeye başlamaktadır. Bu durum şiddetli ağrı, bulantı, kusma, ateş ve karın şişliği gibi belirtilerle kendini göstermektedir. Acil cerrahi müdahale yapılmadığında bağırsak delinmesi, karın içi enfeksiyon (peritonit) ve hayatı tehdit eden tablolar gelişebilmektedir. Boğulmuş fıtıkta ilk altı-sekiz saat içinde yapılan müdahale doku canlılığının korunması açısından kritik önem taşımaktadır.

Hiatal fıtıkta uzun süreli reflü nedeniyle yemek borusu mukozasında hasar oluşmakta, bu da Barrett özofagusu (mide asidinin yemek borusu hücrelerini değiştirmesi) gibi öncül lezyonların gelişimine yol açabilmektedir. Tekrarlayan fıtıklar ise hem hasta için psikolojik bir yük oluşturmakta hem de cerrahi onarımı her seferinde daha güç h├óle getirmektedir. Tekrar gelişen fıtıklarda yapışıklıklar nedeniyle anatominin değişmiş olması da süreci karmaşıklaştıran bir etmen olarak öne çıkmaktadır. Bu nedenle fıtığın küçük olduğu erken dönemde değerlendirilmesi, ileri komplikasyonların önüne geçilmesi açısından önem taşımaktadır.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Vücudunuzun herhangi bir bölgesinde fark ettiğiniz yeni bir şişlik veya kabarıklık varsa, özellikle bu şişlik ayakta dururken belirginleşip yatınca kayboluyorsa, vakit kaybetmeden bir hekime başvurmanız gerekmektedir. Erken dönemde değerlendirilen fıtıklar daha kolay yönetilebilmekte ve komplikasyon riski belirgin biçimde azalmaktadır. Şikayetlerinizi önemsiz görerek ertelemeniz, ileride çok daha ciddi sorunlarla karşılaşmanıza neden olabilir.

Aşağıdaki bulguların ortaya çıkması durumunda en kısa sürede sağlık kuruluşuna başvurmanız önerilmektedir: fıtık bölgesinde ani başlayan şiddetli ağrı, geri itilemeyen ve sertleşen bir şişlik, bulantı ve kusma, ateş yükselmesi, karında belirgin şişlik, gaz ve dışkı çıkışında kesilme, deride morarma veya kızarıklık. Bu belirtiler boğulmuş fıtığın habercisi olabilmekte ve acil cerrahi müdahale gerektirmektedir.

Bunların dışında günlük aktivitelerinizi kısıtlayan, iş veriminizi düşüren veya uyku düzeninizi bozan ağrı şikayetleriniz varsa kontrol amaçlı bir muayene planlamanız uygun olacaktır. Hamilelik süresince ya da kilo değişiklikleri sonrasında karın bölgesinde yeni gelişen şişlikler de mutlaka değerlendirilmelidir. Geçirilmiş ameliyat bölgesinde kesi hattı boyunca yumuşak bir kabarıklık fark ederseniz bunu da göz ardı etmemelisiniz. Bebeklerde göbek bölgesinde sürekli artan bir şişlik, ağlama sırasında belirginleşen morarma ya da huzursuzluk gözlenirse çocuk sağlığı uzmanına başvurmanız önerilmektedir.

Son Değerlendirme

Fıtık, kas ve bağ dokusundaki zayıflıklar ile karın içi basınç artışının bir araya gelmesiyle ortaya çıkan, her yaş grubunda görülebilen yaygın bir sağlık sorunudur. Bebeklik döneminden ileri yaşlara kadar farklı bölgelerde ve farklı şiddetlerde karşılaşılabilmektedir. Başlangıçta küçük bir kabarıklık olarak fark edilen tablo, ihmal edildiğinde ciddi komplikasyonlara ilerleyebilmekte ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyebilmektedir. Belirtilerin doğru zamanda değerlendirilmesi, sürecin sağlıklı şekilde yönetilmesinde belirleyici unsurdur.

Koru Hastanesi Genel Cerrahi bölümünde uzman hekimlerimiz, fıtık gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.