Meningokok aşısı, Neisseria meningitidis adı verilen bakterinin yol açtığı invaziv hastalıklara karşı koruyucu bağışıklık geliştirilmesini amaçlayan biyolojik bir üründür. Söz konusu bakteri, dünya genelinde menenjit ve meningokoksemi tablolarının önemli nedenleri arasında yer almakta olup nörolojik açıdan ciddi sonuçlar doğurabilen klinik durumlara zemin hazırlayabilmektedir. Bu nedenle koruyucu hekimlik uygulamaları kapsamında aşılama, bireysel ve toplumsal sağlığın korunması bakımından öncelikli yaklaşımlardan biri olarak değerlendirilmektedir. Nöroloji kliniklerinde gözlemlenen merkezi sinir sistemi enfeksiyonları arasında bakteriyel menenjitin önemli bir paya sahip olduğu bilinmekte, bu yükün azaltılmasında bağışıklama programlarının kritik rol üstlendiği vurgulanmaktadır.
Meningokok bakterisinin polisakkarit kapsül yapısına göre sınıflandırılan farklı serogrupları bulunmaktadır. Hastalığa yol açan başlıca serogruplar A, B, C, W ve Y olarak tanımlanmakta, bölgesel ve mevsimsel farklılıklar dikkate alınarak salgın olasılıkları izlenmektedir. Türkiye'de yapılan epidemiyolojik çalışmalar, dolaşımdaki suşların zaman içerisinde değişkenlik gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Hac ve umre gibi yoğun kalabalıkların oluştuğu uluslararası seyahatlerde W ve A serogruplarının ön plana çıkması, sahra altı Afrika'nın menenjit kuşağında ise A serogrubunun baskın olması, aşı seçiminde serogrup kapsamının dikkatle değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu nedenle aşı uygulaması öncesinde bireyin yaş grubu, seyahat planı, mesleki riskler ve eşlik eden hastalıklar bütüncül biçimde gözden geçirilmektedir.
Meningokok hastalığının seyri oldukça hızlı olabilmekte, ilk belirtilerin ortaya çıkmasından itibaren saatler içinde ciddi tablolara dönüşebilmektedir. Yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bulantı, kusma, ışığa karşı aşırı duyarlılık ve bilinç değişiklikleri klinik tabloda öne çıkan bulgular arasında yer almaktadır. Meningokoksemi olarak adlandırılan kan dolaşımı tutulumunda ise ciltte peteşiyal ya da purpurik döküntüler, hipotansiyon ve septik şok bulguları gözlemlenebilmektedir. Bu hızlı ilerleyen seyir, hastalık geliştikten sonra başlatılan yaklaşımların yeterince koruyucu olamayabileceğini, dolayısıyla birincil korunmanın ön planda tutulması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Aşının çalışma prensibi, bakterinin kapsül yapısındaki polisakkaritlerin bağışıklık sistemine tanıtılması esasına dayanmaktadır. İlk kuşak saf polisakkarit aşıların özellikle iki yaş altındaki çocuklarda yeterli bağışıklık yanıtı oluşturamaması nedeniyle geliştirilen konjuge aşılar, polisakkarit antijenlerin taşıyıcı bir proteine bağlanması yoluyla T hücresi bağımlı bir yanıt oluşturmakta ve daha kalıcı bir bellek bağışıklığına olanak tanımaktadır. Meningokok B serogrubuna yönelik aşılar ise kapsül yapısının insan dokularıyla benzerlik göstermesi nedeniyle farklı bir teknolojiyle, dış membran proteinleri ve rekombinant antijenler kullanılarak üretilmektedir. Bu farklı üretim yaklaşımları, aşıların etki süresi ve uygulama şemaları üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır.
Türkiye'de erişilebilir olan meningokok aşıları temel olarak iki ana kategori altında ele alınmaktadır. Dörtlü konjuge aşılar A, C, W ve Y serogruplarına karşı koruma sağlarken, B serogrubuna yönelik aşılar ayrı bir ürün olarak sunulmaktadır. Geniş koruma hedeflenen durumlarda her iki aşı grubunun birlikte planlanması önerilmekte, uygulama aralıkları üretici prospektüsleri ve ulusal rehberler doğrultusunda belirlenmektedir. Aşı tercihinde bireysel risk profili belirleyici olmakta; özellikle dalağı alınmış kişiler, kompleman sistem eksikliği bulunanlar, HIV pozitif bireyler ve hematopoetik kök hücre nakli yapılan hastalar gibi yüksek riskli gruplarda kapsamlı koruma stratejileri benimsenmektedir.
Aşı uygulama yaşları ve şemaları, kullanılan ürüne ve hedef popülasyona göre farklılık göstermektedir. Konjuge dörtlü aşıların bir kısmı iki aylıktan itibaren uygulanabilmekte, bazıları ise dokuz ay ya da iki yaş üzeri için onaylanmış bulunmaktadır. Bebeklik döneminde başlanan şemalarda birden fazla doz ve pekiştirme dozları planlanırken, ergenlik dönemine ulaşan bireylerde tek doz veya iki dozluk şemalar tercih edilebilmektedir. B serogrubu aşıları için genellikle iki ya da üç dozluk birincil seriler önerilmekte, ardından risk durumuna göre pekiştirme dozları gündeme gelebilmektedir. Doz aralarının korunması, bağışıklık yanıtının optimal düzeyde gelişmesi açısından önem taşımaktadır.
Aşının önerildiği başlıca gruplar arasında okul, yurt veya kışla gibi toplu yaşam ortamlarında bulunan ergenler ve genç yetişkinler özellikle ön plana çıkmaktadır. Yakın temasın yoğun olduğu bu ortamlarda taşıyıcılık oranının yükselebildiği ve invaziv hastalık riskinin arttığı bilinmektedir. Hac ve umre gibi uluslararası organizasyonlara katılacak kişilerden meningokok aşısı belgesi talep edilmesi, bu uygulamanın seyahat sağlığı açısından da kritik bir bileşen haline geldiğini göstermektedir. Sahra altı Afrika ülkeleri başta olmak üzere endemik bölgelere yapılacak seyahatler öncesinde aşının gündeme alınması önerilmektedir. Ayrıca laboratuvar ortamında Neisseria meningitidis ile çalışan mikrobiyologlar mesleki risk grubunda değerlendirilmektedir.
Tıbbi açıdan yüksek riskli kabul edilen bireylerde aşılama programının daha kapsamlı planlandığı görülmektedir. Anatomik veya işlevsel asplenisi bulunanlarda, orak hücreli anemi tanısı alanlarda, terminal kompleman bileşen eksikliği saptananlarda ve eculizumab gibi kompleman inhibitörü ilaç kullananlarda meningokok hastalığı riski belirgin biçimde yükselmektedir. Bu hastalarda hem dörtlü konjuge hem de B serogrubuna yönelik aşıların birlikte uygulanması, ek pekiştirme dozlarının planlanması ve düzenli izlem ilkesel olarak benimsenmektedir. Kronik böbrek yetmezliği, karaciğer sirozu ve immün baskılayıcı tedavi alan onkoloji hastaları gibi gruplarda da koruyucu hekimlik perspektifiyle değerlendirme yapılması önerilmektedir.
Aşının uygulanması genellikle kas içine, üst kol bölgesinden gerçekleştirilmektedir. Küçük bebeklerde uyluk ön dış yüzü tercih edilebilmektedir. Uygulama öncesinde alerji öyküsü, mevcut akut enfeksiyonlar ve daha önce uygulanan aşılara verilen yanıtlar sorgulanmaktadır. Aşı içeriğindeki herhangi bir bileşene karşı ağır alerjik reaksiyon öyküsü olan bireylerde dikkatli değerlendirme yapılmakta, yüksek ateşli akut hastalık tablolarında aşının kısa süreli ertelenmesi düşünülebilmektedir. Hafif soğuk algınlığı tabloları ise aşılama için engel oluşturmamaktadır. Gebelik döneminde aşı uygulaması, fayda zarar dengesi gözetilerek bireysel olarak değerlendirilmekte, yüksek risk durumlarında uygulanabilmektedir.
Aşı sonrası en sık karşılaşılan yan etkiler arasında uygulama bölgesinde ağrı, kızarıklık ve hafif şişlik gibi lokal reaksiyonlar yer almaktadır. Sistemik yan etkiler arasında ise hafif ateş, halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık ve kas ağrıları sayılabilmektedir. Bu belirtiler genellikle bir ile üç gün içinde kendiliğinden gerilemektedir. B serogrubu aşılarının lokal reaktojenitesinin biraz daha belirgin olabildiği bildirilmekte, bebeklerde profilaktik antipiretik kullanımı zaman zaman gündeme gelebilmektedir. Ağır alerjik reaksiyonlar oldukça nadir gözlemlenmekte, bu nedenle aşı uygulaması sonrasında kısa süreli gözlem önerilmektedir. Olası ciddi belirtilerin sağlık kuruluşuna iletilmesi takip sürecinin sağlıklı yürütülmesi açısından önem taşımaktadır.
Bağışıklık yanıtının zaman içinde azalabildiği bilinmekte, bu nedenle bazı durumlarda pekiştirme dozları gündeme gelmektedir. Özellikle çocukluk döneminde aşılanan bireylerde ergenlik döneminde uygulanan pekiştirme dozları, hastalığın görülme sıklığının arttığı bu yaş diliminde koruma düzeyini güçlendirmektedir. Yüksek riskli hastalarda her üç ile beş yılda bir pekiştirme dozu önerilebilmekte, seyahat gerekçesiyle uygulanan aşılarda ise koruma süresi seyahat tarihine göre planlanmaktadır. Aşının uygulanmasından yaklaşık iki hafta sonra koruyucu antikor düzeylerine ulaşıldığı bilindiğinden, planlanan seyahat veya riskli temaslardan en az on dört gün önce uygulamanın tamamlanması önerilmektedir.
Meningokok aşısının sağladığı koruma, hastalığın bireyde gelişmesini engellemenin yanı sıra toplum içinde taşıyıcılığın azalmasına da katkı sağlayabilmektedir. Nazofarengeal taşıyıcılığın azaltılması, aşılanmamış bireylerin de dolaylı olarak korunmasına olanak tanıyan bir mekanizma olarak değerlendirilmekte ve sürü bağışıklığı kavramı çerçevesinde ele alınmaktadır. Konjuge aşıların bu açıdan saf polisakkarit aşılara kıyasla daha etkili olduğu bildirilmektedir. Toplumsal düzeyde yürütülen aşılama uygulamalarının, özellikle salgın dönemlerinde hastalık yükünü belirgin biçimde azaltabildiği epidemiyolojik verilerle ortaya konmuştur.
Aşı uygulaması, diğer aşılarla birlikte planlanabilmektedir. Aynı seansta farklı anatomik bölgelere uygulanmak koşuluyla, çocukluk çağı rutin aşılarıyla, HPV aşısıyla, tetanoz difteri boğmaca pekiştirme aşılarıyla ve mevsimsel grip aşısıyla birlikte uygulanabildiği rehberlerde belirtilmektedir. Bu yaklaşım, aşılama şemalarına uyumu kolaylaştırmakta ve gereksiz sağlık kuruluşu başvurusunu azaltmaktadır. Eş zamanlı uygulamalarda lokal reaksiyon sıklığında belirgin bir artış gözlemlenmemekte, bağışıklık yanıtlarının da olumsuz etkilenmediği klinik çalışmalarla desteklenmektedir. Yine de uygulama planı, bireysel öykü ve önceki aşılama kayıtları gözetilerek hekim tarafından belirlenmektedir.
Meningokok hastalığının erken belirtilerinin grip benzeri tablolarla karışabilmesi, tanının gecikmesine yol açabilen önemli bir klinik gerçekliktir. Hızla ilerleyen ense sertliği, bilinç değişiklikleri ve ciltte tipik döküntülerin ortaya çıkması durumunda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulması, prognoz açısından belirleyici olabilmektedir. Hastalık geliştikten sonra başlatılan antibiyotik yaklaşımları her hastada beklenen ölçüde sonuç vermeyebilmekte, sağ kalan bireylerde işitme kaybı, nörolojik defisitler, epilepsi ve uzuv kayıpları gibi kalıcı sekeller görülebilmektedir. Bu nedenle nöroloji pratiğinde meningokok aşısı, koruyucu bir önlem olarak önemli bir yer tutmaktadır.
Sonuç olarak meningokok aşısı, hayatı tehdit edebilen invaziv meningokok hastalıklarına karşı bilimsel veriler ışığında geliştirilmiş, güvenlik profili olumlu kabul edilen ve özellikle belirli yaş gruplarında, risk gruplarında ve seyahat öncesinde önerilen bir koruyucu sağlık uygulamasıdır. Bireysel risk değerlendirmesi temelinde uygun aşı tipinin, doz şemasının ve pekiştirme planının belirlenmesi, sağlık kuruluşunda yapılan ayrıntılı öykü alma ve muayene sürecinin ardından şekillenmektedir. Koru Hastanesi nöroloji ve enfeksiyon hastalıkları kliniklerinde, güncel rehberler doğrultusunda bireysel aşılama planlamasının yapıldığı, riskli grupların izleminin sürdürüldüğü ve toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik bilgilendirme süreçlerinin yürütüldüğü ifade edilebilir.
