Hepatit aşıları, karaciğeri etkileyen viral enfeksiyonlara karşı geliştirilmiş, bağışıklık sistemini önceden hazırlayarak virüsün oluşturabileceği kalıcı hasarları önlemeye yönelik koruyucu biyolojik ürünlerdir. Karaciğer, vücudun metabolik dengesini sağlayan, detoksifikasyondan protein sentezine kadar pek çok kritik işlevi üstlenen bir organdır. Bu organın viral etkenlerle harap olması, akut sarılık tablolarından kronik hepatit, siroz ve karaciğer kanseri gibi ağır sonuçlara kadar geniş bir yelpazede sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Söz konusu ağır tabloların önüne geçmek amacıyla geliştirilen aşılar, halk sağlığı açısından koruyucu hekimliğin temel araçları arasında değerlendirilmektedir. Günümüzde rutin uygulamada yer alan Hepatit A ve Hepatit B aşıları, hem çocukluk çağı bağışıklama programlarında hem de risk grubundaki erişkinlerde önemli bir yer tutmaktadır.
Hepatit A aşısı, dışkı-oral yolla bulaşan Hepatit A virüsüne karşı geliştirilmiş inaktif bir aşıdır. Söz konusu virüs, kontamine su ve gıdalar aracılığıyla yayılmakta; özellikle sanitasyon koşullarının yetersiz olduğu bölgelerde salgınlara neden olabilmektedir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı tarafından 2012 yılından itibaren çocukluk çağı bağışıklama takvimine d├óhil edilen Hepatit A aşısı, 18. ve 24. ayda olmak üzere iki doz halinde uygulanmaktadır. Erişkinlerde ise henüz virüsle karşılaşmamış olup risk altında bulunan bireylere, altı ay arayla iki doz şeklinde önerilmektedir. Aşının koruyuculuk düzeyi oldukça yüksek olarak kabul edilmekte; uygulanan iki dozun ardından ömür boyu süren bir bağışıklık yanıtı geliştiği düşünülmektedir. Risk grupları arasında endemik bölgelere seyahat edecek kişiler, sağlık çalışanları, kronik karaciğer hastalığı bulunan bireyler ve pıhtılaşma faktörü preparatı kullanan hastalar yer almaktadır.
Hepatit B aşısı ise kan ve vücut sıvıları yoluyla bulaşan, kronikleşme potansiyeli yüksek Hepatit B virüsüne karşı üretilmiş rekombinant bir aşıdır. Rekombinant DNA teknolojisi ile hazırlanan aşı, virüsün yüzey antijenini (HBsAg) içerir; bu antijen mayada üretilmekte ve saflaştırılarak alüminyum tuzları ile birlikte formüle edilmektedir. Türkiye'de 1998 yılından bu yana ulusal aşı takviminde yer alan Hepatit B aşısı, doğumdan hemen sonra ilk doz uygulanmak üzere 1. ve 6. aylarda tekrarlanan üç dozluk şema ile verilmektedir. Doğumda uygulanan ilk dozun, anneden bebeğe geçebilecek dikey bulaşı önleme açısından kritik önem taşıdığı bilinmektedir. Erişkin bireylerde de benzer şekilde 0-1-6 ay şeması uygulanmakta; bağışıklık sistemi baskılanmış hastalarda ise doz sayısı ve miktarı hekim değerlendirmesine göre artırılabilmektedir.
Hepatit B aşısına verilen bağışıklık yanıtı, uygulanan dozdan yaklaşık dört ile sekiz hafta sonra anti-HBs antikor düzeyinin ölçülmesiyle değerlendirilebilmektedir. Sağlıklı erişkinlerin büyük çoğunluğunda üç doz sonrasında koruyucu antikor düzeyine ulaşıldığı bildirilmektedir. Ancak yaş ilerledikçe, obezite, sigara kullanımı, diyabet, kronik böbrek yetmezliği ve immünsüpresif tedavi alma gibi durumlarda yanıt oranı düşebilmektedir. Yanıtsız kabul edilen bireylerde tekrar üç doz uygulama önerilmekte; buna rağmen yanıt alınamayan olgularda çift doz veya intradermal uygulama gibi alternatif yaklaşımlar gündeme gelebilmektedir. Hemodiyaliz hastaları için özel olarak formüle edilmiş yüksek doz Hepatit B aşıları bulunmakta olup bu grupta düzenli antikor takibi ve gerektiğinde rapel dozlar önerilmektedir.
Kombine aşılar da hepatit koruması alanında önemli bir yer tutmaktadır. Hepatit A ve Hepatit B'ye karşı birlikte koruma sağlayan ikili kombine aşılar, özellikle her iki virüse karşı bağışıklığı bulunmayan erişkinlerde tercih edilmektedir. Söz konusu kombine formülasyonlar, 0-1-6 ay şeması ile uygulanmakta ve iğne sayısını azaltarak uyumu artırmaktadır. Çocukluk çağı takvimlerinde ise beşli veya altılı kombine aşılar içerisinde Hepatit B antijeni yer almakta; bu sayede difteri, boğmaca, tetanoz, çocuk felci ve Haemophilus influenzae tip b gibi hastalıklarla birlikte tek enjeksiyonda koruma sağlanmaktadır. Kombine aşıların hem lojistik hem de bağışıklama uyumu açısından avantaj sağladığı kabul edilmektedir.
Hepatit D virüsü, replikasyonu için Hepatit B virüsüne bağımlı olan bir uydu virüstür ve bağımsız bir aşısı bulunmamaktadır. Ancak Hepatit B aşısı ile sağlanan bağışıklık, aynı zamanda Hepatit D enfeksiyonundan da dolaylı olarak korumaktadır. Bu nedenle özellikle Hepatit D'nin endemik olduğu bölgelerde Hepatit B aşılamasının önemi daha da belirginleşmektedir. Hepatit C virüsüne karşı ise henüz ruhsatlı bir aşı bulunmamakta; söz konusu virüse yönelik antiviral ilaçlarla yüksek başarı oranlarına ulaşılmasına rağmen koruyucu aşı geliştirme çalışmaları sürdürülmektedir. Hepatit E aşısı ise dünyanın belirli bölgelerinde ruhsatlanmış olsa da Türkiye'de rutin uygulamada yer almamaktadır.
Aşı uygulamasının yapılacağı bölge, yaş grubuna göre farklılık göstermektedir. Bebeklerde uyluk ön-yan yüzü, çocuk ve erişkinlerde ise deltoid kas tercih edilmektedir. Kalça bölgesine yapılan uygulamalar, yağ dokusuna denk gelme riski nedeniyle bağışıklık yanıtını olumsuz etkileyebildiğinden önerilmemektedir. Enjeksiyon kas içi (intramüsküler) olarak gerçekleştirilmekte; kanama diyatezi bulunan hastalarda subkutan uygulama seçeneği değerlendirilebilmektedir. Aşı uygulaması öncesinde bireyin ateşli hastalık, aktif enfeksiyon veya bilinen bir alerji öyküsünün bulunup bulunmadığı sorgulanmakta; gerekli durumlarda uygulama ertelenmektedir.
Hepatit aşılarının yan etki profili genel olarak hafif olarak değerlendirilmektedir. En sık bildirilen yan etkiler arasında enjeksiyon bölgesinde ağrı, kızarıklık, şişlik ve hafif hassasiyet yer almaktadır. Sistemik yan etkiler arasında halsizlik, baş ağrısı, hafif ateş, kas ağrısı ve iştahsızlık gibi geçici tablolar sayılabilmektedir. Söz konusu belirtiler çoğu durumda 24 ile 48 saat içinde kendiliğinden gerilemektedir. Ciddi alerjik reaksiyonlar nadiren gözlenmekte olup aşı içeriğindeki bileşenlere karşı bilinen ağır aşırı duyarlılık öyküsü bulunanlarda uygulama kontrendike kabul edilmektedir. Aşı sonrası anafilaksi olasılığına karşı uygulama merkezlerinde acil müdahale hazırlığının bulunması gerekli görülmektedir.
Gebelik döneminde hepatit aşılarının uygulanması, risk-yarar dengesi gözetilerek değerlendirilmektedir. Hepatit B aşısı inaktif bir aşı olduğundan gebelik döneminde uygulanmasının güvenli olduğu kabul edilmekte; özellikle risk grubundaki gebelerde önerilebilmektedir. Hepatit A aşısı da inaktif yapıda olup gerekli görülen durumlarda gebelikte uygulanabilmektedir. HBsAg pozitif anneden doğan bebeklere, doğumdan sonraki ilk 12 saat içinde hem Hepatit B aşısı hem de Hepatit B immünglobulini eş zamanlı olarak uygulanmakta; bu yaklaşım dikey bulaşın önlenmesinde oldukça etkili bulunmaktadır. Söz konusu bebeklerin ilerleyen aylarda anti-HBs ve HBsAg açısından takibi de önem taşımaktadır.
Sağlık çalışanları, hepatit aşılaması açısından öncelikli risk grubu içerisinde yer almaktadır. Kan ve vücut sıvılarına maruziyet olasılığı yüksek olan hekimler, hemşireler, laboratuvar personeli, diş hekimleri ve temizlik görevlileri için Hepatit B aşılaması işe başlamadan önce tamamlanması gereken bir gereklilik olarak kabul edilmektedir. Aşılama şeması tamamlandıktan sonra anti-HBs düzeyi ölçülerek koruyuculuk teyit edilmektedir. Yeterli antikor yanıtı gelişmeyen sağlık çalışanlarında ek doz uygulamaları planlanmakta; uzun süreli takipte antikor düzeyi düşen bireylerde rapel doz kararı bireysel olarak değerlendirilmektedir. Kesici-delici alet yaralanmaları sonrasında ise temaslı bireyin bağışıklık durumu gözden geçirilmekte; gerektiğinde immünglobulin uygulaması eklenmektedir.
Hepatit A ve B aşılarının koruyuculuk süresi konusunda güncel veriler oldukça olumludur. Yapılan uzun dönemli çalışmalarda üç doz Hepatit B aşısı sonrasında oluşan bağışıklık yanıtının 20 yıl ve üzerinde sürdüğü, immünolojik hafızanın virüsle karşılaşma durumunda hızlı antikor yanıtı sağladığı gösterilmiştir. Bu nedenle sağlıklı bireylerde rutin rapel doz uygulaması çoğu durumda önerilmemektedir. Ancak diyaliz hastaları, HIV pozitif bireyler ve immünsüpresif tedavi alan hastalarda periyodik antikor takibi ve gerektiğinde rapel dozlar planlanmaktadır. Hepatit A aşısında da benzer şekilde iki doz sonrasında uzun süreli, muhtemelen ömür boyu koruma sağlandığı düşünülmektedir.
Seyahat sağlığı açısından hepatit aşıları önemli bir yer tutmaktadır. Endemik bölgelere gidecek bireylere seyahatten en az dört hafta önce Hepatit A aşısının ilk dozunun uygulanması önerilmektedir. Hepatit B için de benzer şekilde işi gereği farklı ülkelerde bulunacak, tıbbi girişim geçirme olasılığı olan veya uzun süreli konaklama planlayan bireylerde bağışıklama tamamlanmalıdır. Hızlı bağışıklama gerektiren durumlarda 0-7-21. gün şeması ile Hepatit B aşısı uygulanabilmekte; bu şemaya 12. ayda bir rapel doz eklenmektedir. Kombine Hepatit A ve B aşısı için de benzer hızlı şemalar tanımlanmıştır.
Kronik karaciğer hastalığı bulunan bireylerde hepatit aşılaması özellikle önem kazanmaktadır. Hepatit C, alkolik karaciğer hastalığı veya non-alkolik yağlı karaciğer hastalığı gibi altta yatan bir sorun bulunan hastalarda, ek olarak Hepatit A veya B enfeksiyonunun eklenmesi karaciğer yetmezliğine giden ağır tablolara zemin hazırlayabilmektedir. Bu nedenle söz konusu grupta bağışıklık durumu değerlendirilmekte ve gerekli aşılamalar planlanmaktadır. Karaciğer nakli bekleyen veya nakil geçirmiş hastalarda da hepatit bağışıklaması, komplikasyonların önlenmesi açısından kritik olarak kabul edilmektedir. Diyabet, kronik böbrek yetmezliği ve HIV enfeksiyonu bulunan hastalar da benzer şekilde öncelikli aşılama gruplarında yer almaktadır.
Aşı sonrası bağışıklık takibinde en yaygın kullanılan belirteç, Hepatit B için anti-HBs antikor düzeyidir. Kabul gören eşik değer 10 mIU/mL ve üzeri olup bu düzeyin üzerinde ölçülen bireyler koruyucu bağışıklığa sahip kabul edilmektedir. Yanıtsız bireylerde ise ek doz uygulamaları ile birlikte HBsAg testi yapılarak enfeksiyon durumunun olup olmadığı da araştırılmaktadır. Hepatit A için rutin antikor takibi çoğu durumda gerekli görülmemekte; ancak bağışıklık sistemi baskılanmış hastalarda anti-HAV IgG düzeyi ölçülerek değerlendirme yapılabilmektedir. Söz konusu laboratuvar takipleri, hekim değerlendirmesi doğrultusunda kişiye özel olarak planlanmaktadır.
Hepatit aşılarının saklanma koşulları, etkinliğin korunması açısından belirleyicidir. Aşılar 2 ile 8 derece arasında, soğuk zincir kurallarına uygun şekilde saklanmalı; dondurulmamalıdır. Donmuş aşılar etkinliğini kaybetmekte olup uygulanmamalıdır. Aşı taşıma sırasında sıcaklık göstergeli kutular kullanılmakta; sağlık kuruluşlarında düzenli sıcaklık takibi yapılmaktadır. Bu koşulların sağlanması, aşılamanın beklenen koruyuculuğa ulaşması için önemli bir gerekliliktir. Ayrıca aşı flakonlarının son kullanma tarihi, görünüm ve içerik açısından kontrol edilerek uygulama gerçekleştirilmektedir.
Toplumsal düzeyde hepatit aşılamasının yaygınlaştırılması, sürü bağışıklığı oluşturarak virüs dolaşımının azalmasına katkı sağlamaktadır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2030 yılına kadar viral hepatitlerin halk sağlığı sorunu olmaktan çıkarılması hedefi doğrultusunda kapsamlı aşılama programları desteklenmektedir. Türkiye'de yürütülen ulusal bağışıklama programları çerçevesinde çocukluk çağı aşılama oranları yüksek düzeylere ulaşmış; erişkin bağışıklamasında farkındalık artırma çalışmaları sürdürülmektedir. Hepatit aşılarının hem bireysel hem de toplumsal ölçekte sunduğu koruma, karaciğer sağlığının uzun vadeli sürdürülebilirliği açısından belirleyici bir role sahiptir. Aşılama kararı, bireyin yaşı, risk durumu, altta yatan sağlık sorunları ve önceki bağışıklama öyküsü göz önünde bulundurularak hekim tarafından değerlendirilmekte; kişiye özel bir plan çerçevesinde uygulanmaktadır.
