Aktinomikoz

Aktinomikoz, ağız boşluğu, sindirim sistemi ve kadın üreme organları gibi vücudun farklı bölgelerinde sessizce yerleşebilen, kronik seyirli bir bakteriyel enfeksiyondur. Hastalığa neden olan Actinomyces türleri aslında sağlıklı bireylerin ağız, bağırsak ve genital bölgesinde doğal olarak bulunur. Bu bakteriler normal koşullarda zararsız bir şekilde yaşarken; diş çekimi, cerrahi girişim, travma ya da bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar oluştuğunda doku içine sızarak yavaş ilerleyen, sert kıvamlı şişlikler ve apse benzeri yapılar oluşturabilir.

Hastalığın en dikkat çekici özelliği, çoğu zaman tümör ya da başka bir doku hastalığıyla karıştırılacak kadar sinsi bir tablo oluşturmasıdır. Yüz, boyun, göğüs kafesi, karın bölgesi veya leğen kemiği çevresinde aylar boyunca süren şişlikler, akıntılı yaralar ve tekrarlayan iltihaplar görülebilir. Tanı çoğunlukla gecikir; çünkü hem bakterinin üremesi zaman alır hem de hastalığın görüntüsü farklı pek çok rahatsızlığı taklit eder. Bu nedenle aktinomikoz, sabırlı bir değerlendirme süreci ve dikkatli bir laboratuvar incelemesi gerektiren özel bir enfeksiyon hastalığıdır.

Kimlerde Görülür?

Aktinomikoz her yaş grubunda ortaya çıkabilir; ancak en sık 20 ile 60 yaş arasındaki erişkinlerde görülür. Erkeklerde kadınlara kıyasla yaklaşık üç kat daha fazla rastlandığı bilinmektedir. Bunun bir nedeni, erkeklerde diş ve ağız sağlığı sorunlarının daha sık olması, diğer bir nedeni ise yüz bölgesini etkileyen travmaların erkeklerde daha yaygın görülmesidir. Ağız hijyeninin yetersiz olduğu bireylerde, çürük diş, diş eti iltihabı (gingivit) ve diş apsesi gibi sorunlar bakterinin doku içine geçişini kolaylaştırır.

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler de bu enfeksiyon açısından daha yüksek risk altındadır. Kemoterapi gören hastalar, uzun süreli kortikosteroid kullananlar, organ nakli sonrası bağışıklık baskılayıcı ilaç alanlar ve kontrol altına alınmamış diyabet hastaları, Actinomyces türlerinin doku içinde yerleşmesine zemin hazırlar. Aynı şekilde alkol kullanımı yüksek olan, kötü beslenen ve kronik akciğer hastalığı bulunan bireylerde de hastalık daha sık görülebilir.

Rahim içi araç (spiral) kullanan kadınlarda pelvik aktinomikoz adı verilen özel bir form gelişebilir. Özellikle spiralin uzun süre değiştirilmeden kullanılması, vajinal flora dengesinin bozulmasına ve bakterinin pelvik bölgeye yerleşmesine zemin oluşturur. Akciğer aktinomikozu ise solunum yoluyla ağız içeriğinin akciğere kaçmasına bağlı olarak gelişebilir; bilinç kaybı yaşayan, yutma güçlüğü çeken ya da sık aspirasyon yapan bireyler bu açıdan dikkatli olmalıdır.

• Diş çekimi, çene cerrahisi veya yüz travması geçirenler
• Uzun süreli rahim içi araç (spiral) kullanan kadınlar
• Bağışıklık sistemi baskılanmış hastalar
• Kontrol altına alınmamış diyabet hastaları
• Ağız ve diş hijyeni yetersiz olan bireyler
• Kronik akciğer hastalığı veya aspirasyon riski olanlar

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Aktinomikoz belirtileri, bakterinin yerleştiği bölgeye göre belirgin farklılıklar gösterir. En sık karşılaşılan biçim olan servikofasiyal aktinomikoz, yüz ve boyun çevresinde haftalar içinde büyüyen sert bir şişlikle ortaya çıkar. Bu şişlik başlangıçta ağrısız olabilir; ancak zamanla cilt üzerinde mor-kırmızı bir renk değişimi, kabuklanma ve içinden sarı-beyaz tanecikler içeren akıntı gelen küçük delikler gelişir. Bu tanecikler “sülfür granülleriÔÇØ olarak adlandırılır ve aktinomikoz için oldukça karakteristik bir bulgudur.

Akciğer tutulumunda tablo genellikle uzun süreli öksürük, balgam çıkarma, kanlı balgam, göğüs ağrısı ve hafif ateşle başlar. Belirtiler tüberküloz ya da akciğer kanserine benzeyebilir; bu da tanının gecikmesine neden olur. Hastalık ilerlediğinde göğüs duvarına doğru uzanan apseler, kaburgalar arasında akıntılı fistül ağızları ve nefes darlığı tabloya eklenebilir. Kilo kaybı, gece terlemesi ve sürekli yorgunluk hissi de eşlik edebilir.

Karın bölgesini tutan aktinomikoz, özellikle apandisit ameliyatı, bağırsak delinmesi veya travma sonrası gelişebilir. Sağ alt karın bölgesinde sertleşmiş bir kitle, ele gelen şişlik, bulantı, iştahsızlık, düzensiz bağırsak alışkanlıkları ve uzun süreli karın ağrısı görülebilir. Pelvik formda ise vajinal akıntı, kasık ağrısı, düzensiz adet kanaması ve idrar yaparken yanma gibi belirtiler ön plana çıkar. Belirtilerin haftalar hatta aylar boyunca yavaş ilerlemesi, hastalığın en ayırt edici özelliklerindendir.

Nedenleri Nelerdir?

Aktinomikoz, Actinomyces cinsi bakterilerin neden olduğu bir enfeksiyondur. Bu grubun en sık karşılaşılan üyesi Actinomyces israelii adlı türdür; bunun yanında A. naeslundii, A. odontolyticus ve A. viscosus gibi türler de hastalık tablosuna katkı verebilir. Söz konusu bakteriler oksijensiz ya da çok az oksijenli ortamlarda üreyen, ağır seyirli ve yavaş büyüyen mikroorganizmalardır. Sağlıklı bireylerin ağız boşluğu, üst solunum yolları, sindirim sistemi ve kadın genital bölgesinde doğal olarak bulunurlar.

Bakterinin hastalık oluşturabilmesi için mukoza bütünlüğünün bozulması gerekir. Diş çekimi, çene kırığı, ağız içi cerrahi girişim, ısırma sonucu oluşan yaralar veya kötü ağız hijyeni nedeniyle çevre dokulara geçen bakteriler, doku içinde oksijensiz bir ortam bularak çoğalmaya başlar. Aynı şekilde apandisit ameliyatı, bağırsak yaralanması veya sindirim sisteminde delinme yaşanan durumlarda da karın bölgesine yerleşebilir.

Pelvik aktinomikoz, çoğunlukla uzun süre değiştirilmeden kullanılan rahim içi araçlarla ilişkilendirilir. Spiralin etrafında oluşan biyofilm tabakası, bakterinin tutunmasını ve üremesini destekler. Akciğer aktinomikozunda ise diş eti hastalıkları olan kişilerde ağız içeriğinin uyku sırasında soluk borusuna kaçması rol oynar. Bağışıklık sisteminin zayıf olduğu durumlarda bakterinin yayılma hızı belirgin biçimde artar; bu nedenle altta yatan diyabet, kronik karaciğer hastalığı ve uzun süreli kortizon kullanımı gibi durumlar önemli risk etmenleridir.

• Diş çürükleri, diş apseleri ve diş eti iltihapları
• Ağız içi veya çene cerrahisi sonrası enfeksiyonlar
• Apandisit veya bağırsak perforasyonu öyküsü
• Uzun süreli rahim içi araç kullanımı
• Bağışıklığı baskılayan ilaç tedavileri

Tanı Nasıl Konulur?

Aktinomikoz tanısı, hastalığın sessiz seyri ve farklı hastalıkları taklit eden görüntüsü nedeniyle çoğu zaman gecikmeli olarak konur. Süreç ayrıntılı bir hik├óye alımı ve fizik muayene ile başlar. Hekim, diş çekimi, geçirilmiş ameliyatlar, spiral kullanımı, bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklar ve uzun süredir devam eden şişlik veya akıntı olup olmadığını sorgular. Cilt üzerindeki morumsu renk değişimi, sert kıvamlı kitle ve özellikle sülfür granülü içeren akıntı, tanı açısından yönlendirici bulgular arasındadır.

Görüntüleme yöntemleri, hastalığın yayılımını ve etkilenen organları belirlemek için kullanılır. Yumuşak doku ultrasonu, bilgisayarlı tomografi (BT) ve manyetik rezonans görüntüleme (MR), apse, fistül yolu, sertleşmiş kitle ve organ tutulumunu detaylı biçimde gösterir. Akciğer tutulumu şüphesinde göğüs tomografisi, karın tutulumunda ise abdominal BT öne çıkar. Görüntülemede karşılaşılan kitleler bazen tümör gibi yorumlanabildiğinden, kesin tanı için doku örneklemesi yapılması gerekir.

Mikrobiyolojik inceleme tanıda belirleyici bir basamaktır. Akıntıdan, doku örneğinden veya apse içeriğinden alınan örnekler oksijensiz ortamda özel besiyerlerinde haftalar boyunca takip edilir; çünkü bakteri yavaş ürer. Patolojik incelemede sülfür granüllerinin görülmesi, ışıyan ipliksi yapıların gözlenmesi ve doku içinde tipik iltihap bulgularının saptanması kesin tanı sağlar. Bazı durumlarda moleküler yöntemler ve genetik analizler de türün belirlenmesinde yardımcı olabilir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Aktinomikoz, zamanında fark edilmediğinde önemli komplikasyonlara yol açabilen bir enfeksiyondur. Hastalığın en belirgin özelliği, doku sınırlarına aldırmadan ilerlemesi ve fistül adı verilen tünel benzeri yollar oluşturmasıdır. Bu yollar deriden dışa açılabilir, komşu organlara uzanabilir ya da kemik dokusuna kadar yayılabilir. Servikofasiyal tutulumda çene kemiğinde erime, diş kayıpları, yüz hatlarında kalıcı şekil değişiklikleri ve cilt üzerinde uzun süre iyileşmeyen yaralar görülebilir.

Akciğer aktinomikozunda hastalık göğüs duvarına ilerleyerek kaburgalar arasından dışa açılan akıntılı fistüller oluşturabilir. Bazı hastalarda akciğer dokusunda kalıcı hasar, plevral sıvı birikimi ve nefes darlığı gelişebilir. Hastalığın kan dolaşımı yoluyla yayılması nadirdir; ancak ortaya çıktığında karaciğer, beyin ve omurga gibi uzak organlarda apse oluşumuna yol açabilir. Beyin tutulumunda baş ağrısı, nöbet ve nörolojik bulgular tabloya eklenir.

Karın ve pelvik tutulumda bağırsak tıkanıklığı, idrar yolu basısı, hidronefroz (böbrekte idrar birikmesi), kronik kasık ağrısı ve cinsel yaşamı etkileyen yapışıklıklar görülebilir. Pelvik aktinomikoz uzun süre fark edilmediğinde yumurtalık ve tüplerde geri dönüşsüz hasar oluşturabilir. Komplikasyonların gelişme riski; tanının ne kadar geç konduğuna, hastalığın yayılım alanına ve hastanın bağışıklık durumuna bağlıdır. Erken dönemde uygun yaklaşımla bu komplikasyonların büyük bölümü kontrol altına alınabilir.

• Cilt üzerinde uzun süre iyileşmeyen fistül yolları
• Çene kemiğinde erime ve diş kayıpları
• Akciğerde kalıcı doku hasarı ve nefes darlığı
• Karın içi yapışıklıklar ve bağırsak tıkanıklığı
• Uzak organlarda apse gelişimi

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Aktinomikoz yavaş ilerleyen bir enfeksiyon olduğu için belirtiler çoğu zaman hafife alınabilir. Ancak bazı bulgular hekime başvurmanız gerektiğini açıkça gösterir. Yüz, boyun, çene altı, göğüs duvarı, karın ya da kasık bölgesinde haftalar boyunca geçmeyen, giderek sertleşen ve büyüyen bir şişlik fark ederseniz mutlaka değerlendirme almanız önerilir. Özellikle bu şişliğin üzerinde cilt renginin değişmesi, akıntılı küçük deliklerin oluşması ya da içinden sarı-beyaz tanecikli bir sıvı gelmesi durumunda gecikmeden başvurmanız gerekir.

Uzun süreli öksürük, kanlı balgam, açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi ve sürekli yorgunluk gibi belirtiler aktinomikoz dahil pek çok ciddi hastalığın işareti olabilir. Aynı şekilde geçirilmiş diş çekimi, çene ameliyatı veya yüz travmasından sonra ortaya çıkan inatçı şişliklerin de değerlendirilmesi yerinde olur. Karın bölgesinde uzun süredir devam eden ağrı, ele gelen sertlik, düzensiz bağırsak alışkanlıkları ya da apandisit ameliyatı sonrası iyileşmeyen yara şik├óyetleriniz varsa hekime danışmanız uygun olur.

Rahim içi araç kullanıyor ve değiştirme zamanı geçtiyse, vajinal akıntı, kasık ağrısı veya düzensiz adet kanaması gibi belirtileriniz varsa kadın hastalıkları ve doğum hekiminden değerlendirme almanız gerekir. Bağışıklık sisteminizi etkileyen kronik bir hastalığınız varsa, hafif gibi görünen belirtilerin bile hızla ilerleyebileceğini göz önünde bulundurarak erken başvuruda bulunmanız önemlidir. Erken tanı, hem komplikasyon riskini azaltır hem de uzun süreli antibiyotik kullanımının yarattığı yükü hafifletir.

Son Değerlendirme

Aktinomikoz, görüntüsüyle pek çok hastalığı taklit edebilen ancak doğru değerlendirildiğinde belirgin biçimde iyileşme gösterebilen kronik bir enfeksiyondur. Hastalığın seyri yavaş olduğu için belirtiler çoğu zaman geç fark edilir; bu nedenle uzun süredir geçmeyen şişlik, akıntı ve doku sertleşmesi gibi bulguların ciddiye alınması gerekir. Ağız ve diş hijyeninin korunması, kronik hastalıkların kontrol altında tutulması ve rahim içi araç gibi tıbbi cihazların önerilen sürelerde değiştirilmesi, hastalığın gelişme olasılığını azaltan önemli adımlardır.

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, aktinomikoz gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.