Leri-Weill Diskondrosteoz

Leri-Weill diskondrosteoz, kemik gelişimini etkileyen ve genellikle çocukluk çağında fark edilen kalıtsal bir iskelet bozukluğudur. Bu tablo, kol ve bacaklardaki uzun kemiklerin orantısız biçimde kısa kalmasına ve özellikle ön kolda Madelung deformitesi (bilek bölgesinde kemiklerin uyumsuz gelişimi sonucu oluşan şekil bozukluğu) olarak adlandırılan tipik bir bilek şekil bozukluğuna yol açar. Hastalık adını ilk kez tanımlayan Fransız hekim Andr├® L├®ri ve Jean Weill'den alır ve çocuk endokrinolojisi pratiğinde, boy kısalığı şikayetiyle başvuran çocukların ayırıcı tanısında akla gelmesi gereken tablolar arasında yer alır.

Aileler çoğu zaman çocuklarının yaşıtlarına göre kısa kaldığını, kol ve bacaklarının gövdeye göre daha kısa göründüğünü ya da bileklerinde zamanla belirginleşen bir eğrilik olduğunu fark ettiklerinde doktora başvurur. Bazen de okul çağında yapılan rutin kontrollerde boy persantilinin (çocuğun yaş ve cinsiyete göre boy yüzdelik dilimi) düşük seyretmesi ilk uyarı olur. Leri-Weill diskondrosteoz, hafif seyirden belirgin ortopedik sorunlara kadar geniş bir yelpazede karşımıza çıkabildiği için her çocukta farklı bulgular gösterebilir ve aile bireyleri arasında bile şiddeti değişkenlik gösterir.

Kimlerde Görülür?

Leri-Weill diskondrosteoz, SHOX (kısa boy homeobox) geninde meydana gelen değişikliklerle ilişkili olduğu için kalıtsal özellik taşır. Otozomal dominant (her iki cinsiyette de görülebilen ve tek bir gen kopyasıyla geçen kalıtım biçimi) bir geçiş gösterir; yani anne ya da babadan birinde hastalık varsa çocuğa aktarılma olasılığı bulunur. Ancak hastalığın şiddeti aileden aileye, hatta aynı ailedeki bireyler arasında bile farklılık gösterebildiği için, hafif belirtileri olan bir ebeveynin çocuğunda çok daha belirgin bir tablo ortaya çıkabilir. Bu nedenle aile öyküsü tek başına tanı koymak için her zaman yeterli olmaz.

Hastalık her iki cinsiyette de görülebilir, ancak kız çocuklarında klinik bulguların erkeklere kıyasla daha belirgin seyrettiği bilinir. Bunun temel nedeni, kızlarda büyüme ile ilgili hormonal süreçlerin ve östrojenin (kadın cinsiyet hormonu) SHOX gen aktivitesi üzerindeki etkisidir. Erkek çocuklarda bulgular daha sönük kalabildiği için tanı bazen geç yaşlara, hatta erişkinliğe kadar gecikebilir. Kız çocuklarında ise özellikle ergenlik döneminde bilekteki şekil bozukluğu daha hızlı belirginleşir.

Toplumda görülme sıklığı çok yüksek olmasa da, açıklanamayan boy kısalığı vakalarının önemli bir bölümünden SHOX gen kusurlarının sorumlu olduğu düşünülmektedir. Bu yüzden idiyopatik (nedeni bilinmeyen) boy kısalığı olan çocuklarda Leri-Weill diskondrosteozun da düşünülmesi gerekir. Ailelerinde benzer şekilde kısa boylu bireyler bulunan, kol ve bacak oranları gövdeye göre uyumsuz görünen ya da bileklerinde belirgin asimetri saptanan çocuklar bu açıdan risk grubunda kabul edilir.

Hastalık genellikle okul öncesi dönem ile ergenlik arasında kendini gösterir. Çok küçük yaşlarda belirtiler silik olabilir ve yalnızca büyüme eğrisindeki yavaşlama ile dikkat çekebilir. Büyüme atağının yaşandığı dönemlerde ise orantısız kısalık ve Madelung deformitesi daha net hale gelir. Erken tanı, çocuğun büyüme sürecinin yakından izlenmesi ve gerektiğinde uygun yaklaşımların planlanması açısından önem taşır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Leri-Weill diskondrosteozun en dikkat çekici belirtisi orantısız boy kısalığıdır. Bu hastalarda gövde uzunluğu yaşıtlarına yakın olabilirken, kol ve bacaklar belirgin biçimde kısa kalır. Özellikle ön kol ve baldır bölgesindeki kısalık, çocuğun ayakta dururken kollarının normalden daha yukarıda bittiği izlenimini verir. Aileler bu durumu çoğu zaman kolların kısa görünmesi ya da pantolon paçasının her zaman uzun kalması gibi gündelik gözlemlerle fark eder.

Hastalığın ikinci tipik bulgusu Madelung deformitesidir. Bu, bilek bölgesinde radius (önkoldaki kalın kemik) ve ulna (önkoldaki ince kemik) arasındaki uyumun bozulmasıyla ortaya çıkan bir şekil bozukluğudur. Bilek dışa doğru kıvrılır, el ayasında çukurlaşma görülür ve elin hareketleri zamanla kısıtlanabilir. Çocuk yazı yazarken, top tutarken ya da kapı kolu çevirirken bilekte zorlanma yaşadığını ifade edebilir. Bu deformite genellikle 8-12 yaşlarında belirginleşir ve ergenlikle birlikte daha da netleşir.

Bunların yanı sıra hastalarda kas-iskelet sistemine ait başka bulgular da görülebilir. Dirseklerde tam açılamama, omuzlarda hafif kısıtlılık, dizlerde X ya da O biçiminde eğrilik (genu valgum veya genu varum), kalçada hafif uyumsuzluk ve ayak bileklerinde şekil bozuklukları eşlik edebilir. Bazı çocuklarda alt çene kemiğinde hafif geride kalma, damak yapısında değişiklikler ve diş diziliminde bozukluklar da gözlenebilir; ancak bu bulgular her vakada bulunmaz.

Klinik tablo zaman içinde değişkenlik gösterir. Küçük yaşlarda hafif bir kısalık dışında dikkat çekici bir belirti olmayabilirken, büyüme atakları sırasında orantısızlık ve bilek deformitesi belirginleşir. Erişkin yaşa ulaşıldığında ise final boy genellikle hedeflenen boyun altında kalır; ortalama olarak beklenenden yaklaşık 8-10 cm kısa bir erişkin boyu görülebilir. Bu nedenle çocuğun büyüme süreci düzenli aralıklarla, persantil eğrileri ve oran ölçümleri eşliğinde izlenmelidir.

Nedenleri Nelerdir?

Leri-Weill diskondrosteozun temel nedeni SHOX geninde meydana gelen mutasyon ya da silinme (delesyon) şeklindeki değişikliklerdir. SHOX geni, X ve Y kromozomlarının uçlarındaki psödootozomal bölgede yer alır ve kemiklerin uzunlamasına büyümesini düzenleyen önemli bir gendir. Bu gende bir kopya kaybı ya da işlev bozukluğu olduğunda, büyüme plaklarındaki (kemiğin uzamasını sağlayan kıkırdak bölge) kıkırdak hücrelerinin çoğalması ve olgunlaşması beklenen biçimde ilerlemez. Sonuç olarak uzun kemiklerin boyu kısa kalır ve özellikle ön kol gibi bölgelerde şekil bozuklukları gelişir.

SHOX gen kusurları farklı şiddetlerde tablolar oluşturabilir. Tek bir kopyada bozukluk olduğunda Leri-Weill diskondrosteoz tablosu ortaya çıkarken, her iki kopyanın da etkilendiği durumlarda çok daha ağır seyirli olan Langer mezomelik displazi (kol ve bacakların orta bölümlerinin ileri derecede kısa kaldığı kalıtsal tablo) görülür. Ayrıca SHOX gen kusurları, başka bir bulgu olmadan yalnızca boy kısalığı ile de kendini gösterebilir. Bu nedenle aynı genetik kusurun aileden aileye farklı klinik tablolarla karşımıza çıkması olağan bir durumdur.

Hastalığın kalıtım biçimi otozomal dominant özellik gösterir. Bu durum, anne ya da babadan birinde hastalık varsa çocuğa geçme olasılığının her gebelikte yaklaşık yüzde elli düzeyinde olduğu anlamına gelir. Bazı vakalarda ise aile öyküsü olmaksızın, çocukta kendiliğinden ortaya çıkan yeni bir mutasyon (de novo değişiklik) söz konusu olabilir. Genetik danışmanlık, ailenin sonraki gebeliklerini planlarken ve diğer aile bireylerinin değerlendirilmesinde önemli bir yere sahiptir.

Tanı Nasıl Konulur?

Tanı süreci genellikle çocuk endokrinolojisi polikliniğine boy kısalığı ya da bilekte şekil bozukluğu nedeniyle başvuru ile başlar. Hekim öncelikle ayrıntılı bir öykü alır; çocuğun doğum boyu ve kilosu, büyüme hızı, ebeveynlerin boyları, ailedeki kısa boylu bireyler, akraba evliliği ve daha önceki kontrollerde elde edilen ölçümler değerlendirilir. Fiziksel muayenede boy, kilo, oturma yüksekliği, kol açıklığı, alt segment ve üst segment oranları gibi ayrıntılı antropometrik (vücut ölçümlerine dayalı) ölçümler alınır.

Görüntüleme yöntemleri tanıda belirleyici unsurdur. El-bilek grafisi, hem kemik yaşının belirlenmesi hem de Madelung deformitesinin tipik bulgularının ortaya konması açısından temel bir incelemedir. Bu grafilerde radius kemiğinin alt ucunda eğrilik, ulna kemiğinin ucunda öne çıkma, el kemiklerinin V biçiminde dizilmesi gibi karakteristik değişiklikler izlenebilir. Gerektiğinde diz, ayak bileği ve omurga grafileri de alınarak kas-iskelet sisteminin bütüncül bir değerlendirmesi yapılır.

Laboratuvar incelemeleri, boy kısalığına yol açabilecek diğer nedenleri dışlamak için kullanılır. Tiroid fonksiyonları, büyüme hormonu ile ilgili testler, çölyak hastalığı taraması, tam kan sayımı ve böbrek-karaciğer fonksiyon testleri istenebilir. Kız çocuklarda Turner sendromunun (kız çocuklarında bir X kromozomunun eksik olduğu genetik tablo) ayırıcı tanısı için karyotip incelemesi de gündeme gelir; çünkü Turner sendromunda da SHOX gen eksikliği bulunur ve klinik bulgular kısmen örtüşebilir.

Kesin tanı genetik test ile konur. SHOX geninde mutasyon ya da delesyon araştırılması, hem tanıyı doğrulamak hem de ailedeki diğer bireylerin değerlendirilmesi için kesin tanı sağlar. Günümüzde MLPA (multipleks ligasyona bağlı prob amplifikasyonu) ve dizi analizi gibi yöntemlerle SHOX bölgesindeki değişiklikler güvenilir biçimde saptanabilmektedir. Tanı sonrasında ailenin tamamına genetik danışmanlık önerilir ve gerektiğinde diğer kardeşlerin de taranması planlanır.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Leri-Weill diskondrosteoz, izlenmediği ya da uygun biçimde yönetilmediği durumlarda hem fiziksel hem de psikososyal açıdan çeşitli sorunlara yol açabilir. En sık karşılaşılan ortopedik komplikasyon, ilerleyici Madelung deformitesidir. Zamanla bilekteki şekil bozukluğu artabilir, el hareketleri kısıtlanabilir ve özellikle bilek eklemini zorlayan aktivitelerde ağrı ortaya çıkabilir. Çocuk yazı yazma, müzik aleti çalma veya spor gibi etkinliklerde zorlanabilir; ileri yaşlarda bilek ekleminde erken yıpranma ve kireçlenme görülebilir.

Boy kısalığı, çocuğun günlük yaşamını ve sosyal ilişkilerini etkileyebilen önemli bir sorundur. Yaşıtlarına göre belirgin kısa kalan çocuklar okul ortamında dalga geçilme, dışlanma ya da özgüven sorunları yaşayabilir. Ergenlik döneminde bu durum daha belirgin hale gelebilir ve bazı çocuklarda kaygı, içe kapanma gibi davranışsal sorunlara zemin hazırlayabilir. Bu nedenle çocuğun yalnızca fiziksel takibi değil, psikolojik gelişimi de göz önünde bulundurulmalıdır.

Diz, kalça ve ayak bileği gibi bölgelerde gelişen eğrilikler, uzun vadede yürüyüş biçiminde değişikliklere yol açabilir. Bu durum dengesizlik, çabuk yorulma ve uzun yürüyüşlerde ağrı şeklinde kendini gösterebilir. İleri yaşlarda omurga eğriliği (skolyoz) ya da kalça-diz ekleminde erken dejenerasyon (eklem kıkırdağının zamanla yıpranması) gibi sorunlar da gündeme gelebilir. Düzenli ortopedik değerlendirme bu komplikasyonların erken saptanmasında önemli bir yere sahiptir.

Komplikasyonların önüne geçilebilmesi için çocuğun çocuk endokrinolojisi ve ortopedi ekipleri tarafından eş güdümlü biçimde izlenmesi yararlı olur. Büyüme sürecinin haritalanması, bilek ve diz grafilerinin belirli aralıklarla tekrarlanması ve aile ile düzenli iletişim kurulması, ileri dönemde ortaya çıkabilecek sorunların önemli bir kısmının daha sessiz bir seyirle ilerlemesini sağlar.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Çocuğunuzun boyunun yaşıtlarına göre belirgin biçimde kısa kaldığını, büyüme eğrisinin son yıllarda yavaşladığını ya da kol ve bacak oranlarının gövdeye göre uyumsuz göründüğünü fark ediyorsanız çocuk endokrinolojisi uzmanına başvurmanız yararlı olur. Özellikle aile içinde benzer kısa boylu bireyler, bilekte şekil bozukluğu ya da Leri-Weill diskondrosteoz tanısı almış kişiler varsa erken değerlendirme süreci hızlandırır.

Bileğinde dışa doğru kıvrılma, el hareketlerinde kısıtlılık, yazı yazarken zorlanma ya da bilek bölgesinde ağrı şikayeti olan çocuklarda da uzman görüşü alınmalıdır. Aynı şekilde dizlerde belirgin eğrilik, yürüyüşte dengesizlik, sık düşme veya ayak bileklerinde şekil bozukluğu gözlemlediğinizde değerlendirme için randevu almanız uygun olur. Okul çağında yapılan rutin kontrollerde boy persantilinin düşmesi ya da büyüme hızının azalması da uyarıcı bir bulgu olarak değerlendirilmelidir.

Ergenlik dönemine giren çocuklarda büyüme hızının beklenenden farklı seyretmesi, ikincil cinsiyet özelliklerinin gelişiminde gecikme ya da hızlanma gibi durumlar da hekime başvurmayı gerektirir. Erken tanı, hem çocuğun büyüme potansiyelinin en iyi biçimde kullanılması hem de ortopedik sorunların ilerlemeden ele alınabilmesi açısından önemlidir. Çocuğunuzun durumundan emin değilseniz, gözleminizi paylaşmak ve detaylı bir değerlendirme istemek her zaman uygun bir adımdır.

• Yaşıtlarına göre belirgin boy kısalığı ve büyüme hızında yavaşlama
• Kol ve bacakların gövdeye göre orantısız kısa görünmesi
• Bilekte dışa kıvrılma, el ayasında çukurlaşma ya da hareket kısıtlılığı
• Dizlerde X veya O biçiminde belirgin eğrilik
• Ailede benzer bulgular gösteren bireylerin bulunması
• Ergenlik döneminde büyümenin beklenenden farklı seyretmesi

Son Değerlendirme

Leri-Weill diskondrosteoz, SHOX gen kusurlarına bağlı gelişen, orantısız boy kısalığı ve Madelung deformitesi gibi tipik bulgularla seyreden kalıtsal bir iskelet hastalığıdır. Klinik tablonun şiddeti kişiden kişiye değişebildiği için her çocuğun ayrı ayrı, bütüncül bir bakışla değerlendirilmesi gerekir. Erken dönemde fark edilmesi; büyümenin yakından izlenmesi, ortopedik sorunların zamanında ele alınması ve çocuğun psikososyal gelişiminin desteklenmesi açısından önem taşır. Uygun takip ve doğru yönlendirme ile çocukların hem fiziksel hem de duygusal açıdan daha sağlıklı bir büyüme süreci geçirmesi mümkün olur.

Koru Hastanesi Çocuk Endokrinolojisi bölümünde uzman hekimlerimiz, leri-weill diskondrosteoz gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.