Ebola Virüs

Ebola virüs hastalığı, dünya genelinde nadir görülmesine karşın yüksek ölüm oranı ve hızlı yayılma özelliğiyle bilinen ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Filoviridae ailesine ait bir virüsün neden olduğu bu tablo, ilk olarak 1976 yılında Orta Afrika'da Ebola Nehri çevresinde tanımlandığı için bu adı almıştır. Hastalık, vücutta yaygın iç kanamalara ve organ yetmezliklerine yol açabildiği için hemorajik ateş grubunda değerlendirilir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre salgın dönemlerinde ölüm oranı yüzde 25 ile yüzde 90 arasında değişen geniş bir aralıkta seyredebilir.

Genellikle Sahra Altı Afrika ülkelerinde salgınlar şeklinde ortaya çıkar; ancak uluslararası seyahatlerin yaygınlaşmasıyla birlikte vakaların dünyanın farklı bölgelerine taşınması olasılığı her zaman bulunur. Erken dönemde grip benzeri belirtilerle başlaması nedeniyle tanı koymak zorlu olabilir. Hastalığın yönetiminde erken fark etme, destekleyici bakım ve sıkı izolasyon önlemleri büyük önem taşır. Aşağıdaki bölümlerde ebola virüsünün kimlerde görüldüğü, hangi belirtilerle seyrettiği, nedenleri, tanı yöntemleri ve olası komplikasyonları gündelik bir dille ele alınmaktadır.

Kimlerde Görülür?

Ebola virüs hastalığı, her yaş grubundan bireyi etkileyebilen bir tablodur; ancak coğrafi konum, meslek ve temas öyküsü hastalığın görülme sıklığını doğrudan belirler. Salgın bölgelerinde yaşayan kişiler, virüsün doğal taşıyıcısı olarak kabul edilen meyve yarasaları ve enfekte primatlarla teması olan topluluklar daha yüksek risk altındadır. Aile içinde hasta bireye bakım veren kişilerde bulaş oranı belirgin biçimde artar.

Sağlık çalışanları, özellikle salgın bölgelerinde görev yapan hekimler, hemşireler ve laboratuvar personeli en yüksek risk gruplarından birini oluşturur. Yetersiz koruyucu ekipman kullanımı, iğne batması ya da vücut sıvılarına doğrudan temas durumları bulaşma olasılığını ciddi biçimde artırır. Cenaze törenlerinde merhumla yakın temasta bulunan kişilerde de risk yüksek seviyededir; bu durum, geleneksel defin uygulamalarının yaygın olduğu bölgelerde salgınların hızla büyümesinin temel nedenlerinden biridir.

Hayatta kalan bireylerle cinsel temas yoluyla da bulaş bildirilmiştir; çünkü virüs, iyileşmeden aylar sonra bile vücut sıvılarında saptanabilir. Erkek bireylerin menisinde virüs genetik materyali, klinik iyileşmeden 9 ila 12 ay sonrasına kadar tespit edilebilmektedir. Hamile kadınlar, çocuklar ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler hastalığa yakalandıklarında daha ağır seyirli klinik tablolarla karşılaşabilir. Gebelikte düşük ve erken doğum oranları belirgin biçimde yükselir, anne ölümü riski de artar. Salgın bölgelerine seyahat eden bireyler ise dönüş sonrası 21 günlük inkübasyon süresince yakın gözlem altında tutulmalıdır.

Risk gruplarını şu şekilde özetlemek mümkündür:

• Salgın bölgelerinde yaşayan ya da seyahat eden bireyler
• Hasta yakınlarına bakım veren aile üyeleri
• Sağlık çalışanları ve laboratuvar personeli
• Meyve yarasaları, maymun veya primatlarla teması olan kişiler
• Geleneksel cenaze ritüellerine katılan topluluk üyeleri

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Ebola virüs hastalığının belirtileri, virüsün vücuda girmesinden ortalama 2 ila 21 gün sonra ortaya çıkar; bu süreye inkübasyon dönemi adı verilir. Vakaların büyük çoğunluğunda belirtiler 8 ile 10 gün arasında belirginleşir. İlk belirtiler genellikle grip ya da sıtma gibi sık görülen enfeksiyonlarla benzerlik gösterir. Ani başlayan yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, kas ve eklem ağrıları, halsizlik ve boğaz ağrısı en erken görülen bulgulardır. Bu nedenle ilk günlerde hastalığı diğer ateşli tablolardan ayırt etmek oldukça zordur.

Hastalığın ikinci aşamasında sindirim sistemi belirtileri belirginleşir. Bulantı, kusma, ishal ve karın ağrısı tabloya eklenir; bu durum sıvı ve elektrolit kaybına yol açarak hastanın genel durumunu hızla kötüleştirir. Günlük sıvı kaybı bazı vakalarda 5 ile 10 litre arasına ulaşabilir. Ciltte yaygın döküntüler, gözlerde kızarıklık ve göğüs ağrısı da bu dönemde sık karşılaşılan bulgular arasındadır. Hastalar bu evrede genellikle yatağa bağımlı hale gelir ve yoğun bakım desteğine gereksinim duyabilir.

Hastalığın ilerleyen aşamalarında hemorajik (kanamalı) belirtiler ön plana çıkar. Diş etlerinden, burundan, gözlerden ve sindirim sisteminden kanama görülebilir. Ciltte morluklar, idrarda ve dışkıda kan saptanabilir. Bu evrede iç organlarda da yaygın kanamalar gelişebilir ve hasta şok tablosuna girebilir. Bilinç bulanıklığı, nöbetler ve solunum güçlüğü hastalığın son dönemine işaret eden ciddi bulgulardır. Kanama belirtileri vakaların yaklaşık yarısında görülür ve genellikle hastalığın 5 ile 7. günleri arasında belirginleşir.

Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişiklik gösterir; bazı hastalarda klinik tablo hafif seyrederken, bazılarında yaşamı tehdit edici boyutlara ulaşabilir. Yaş, eşlik eden hastalıklar ve bağışıklık sistemi durumu hastalığın seyrini doğrudan etkileyen önemli unsurlardır. Beş yaş altı çocuklarda ve 40 yaş üzeri bireylerde klinik tablonun daha ağır seyrettiği gözlenmektedir.

Nedenleri Nelerdir?

Ebola virüs hastalığının nedeni, Filoviridae ailesine ait ipliksi yapıdaki Ebola virüsüdür. Bu virüsün altı farklı türü tanımlanmış olup bunlardan dördü insanlarda hastalığa yol açar: Zaire, Sudan, Ta├» Forest ve Bundibugyo türleri. Özellikle Zaire türü, en yüksek ölüm oranına sahip alt tip olarak öne çıkar ve bazı salgınlarda ölüm oranı yüzde 90'a kadar yükselebilir. Virüsün doğal rezervuarının meyve yarasaları olduğu düşünülmektedir; bu hayvanlar virüsü taşımalarına karşın kendileri hastalanmaz.

İnsanlara ilk bulaş genellikle enfekte hayvanlarla doğrudan temas yoluyla gerçekleşir. Meyve yarasaları, maymunlar, şempanzeler, goriller ve ormanda yaşayan bazı antilop türleri virüsü insanlara aktarabilir. Bu hayvanların eti veya kanıyla temas, avcılık sırasında oluşan yaralanmalar ya da pişmemiş et tüketimi bulaş yolları arasında yer alır. Salgın bölgelerinde çalı eti tüketimi, hastalığın insan popülasyonuna geçişinde önemli bir yere sahiptir.

İnsanlar arasındaki bulaş ise enfekte bir kişinin kan, tükürük, ter, dışkı, idrar, kusmuk, anne sütü ve meni gibi vücut sıvılarıyla doğrudan teması sonucunda gerçekleşir. Virüsün hava yoluyla bulaştığına dair yeterli kanıt bulunmamaktadır; ancak yakın temas ve kontamine yüzeylere dokunma riskli durumlardır. Virüs cilt yüzeyinde birkaç saat, kuru yüzeylerde ise birkaç gün canlılığını koruyabilir. Hasta kişinin kullandığı iğne, şırınga, çarşaf veya tıbbi ekipmanlar da virüsü taşıyabilir.

Bulaşı kolaylaştıran başlıca durumlar şunlardır:

• Enfekte vahşi hayvanlarla doğrudan temas ya da çalı eti tüketimi
• Hastanın vücut sıvılarıyla mukoza veya yaralı cilt teması
• Sağlık merkezlerinde yetersiz sterilizasyon ve koruyucu ekipman kullanımı
• Geleneksel cenaze ritüellerinde merhumla yakın temas
• Hayatta kalan bireylerle korunmasız cinsel ilişki

Tanı Nasıl Konulur?

Ebola virüs hastalığının tanısı, klinik bulgular tek başına yeterli olmadığı için laboratuvar incelemelerine dayanır. Hastanın salgın bölgesine seyahat öyküsü, riskli temas durumu ve ortaya çıkan belirtiler değerlendirmenin başlangıç noktasını oluşturur. Hekim, ayrıntılı bir anamnez (hasta öyküsü) aldıktan sonra ayırıcı tanıda sıtma, tifo, menenjit ve diğer hemorajik ateşler gibi hastalıkları gözden geçirir. Bu nedenle erken dönemde klinik şüphe büyük önem taşır.

Laboratuvar tanısında en yaygın kullanılan yöntem, virüsün genetik materyalini saptayan PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) testidir. Bu test, semptomların ortaya çıkışından itibaren ilk birkaç gün içinde kesin tanı sağlar ve duyarlılığı yüzde 95'in üzerindedir. ELISA yöntemiyle virüs antijenleri ve antikorları araştırılabilir; antikor testleri özellikle hastalığın geç dönemlerinde ve iyileşme sürecinde değer kazanır. Virüsün hücre kültüründe üretilmesi de mümkündür; ancak bu işlem yalnızca BSL-4 olarak adlandırılan en üst düzey biyogüvenlik laboratuvarlarında yapılabilir.

Tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, pıhtılaşma parametreleri ve elektrolit düzeyleri hastalığın seyrini izlemek için düzenli olarak değerlendirilir. Trombosit (kan pulcuğu) sayısında düşüş, karaciğer enzimlerinde yükselme ve pıhtılaşma bozuklukları sık karşılaşılan laboratuvar bulgularıdır. AST ve ALT değerlerinde belirgin yükselmeler, hastalığın karaciğer üzerindeki etkisini yansıtır. Numune alımı sırasında sağlık personelinin koruyucu ekipman kullanması ve numunelerin özel taşıma koşullarında ileri merkezlere ulaştırılması gereklidir.

Tanı sürecinde hastanın bir an önce izole edilmesi, hem yakınlarının hem de sağlık çalışanlarının korunması açısından belirleyici bir unsurdur. Şüpheli vakaların temas öyküsü olan kişileri 21 gün boyunca takip edilir ve belirti gelişen bireyler vakit kaybetmeden değerlendirilir. Negatif çıkan ilk PCR testinin, belirtilerin başlangıcından 72 saat sonra tekrarlanması önerilir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Ebola virüs hastalığı, vücudun pek çok sistemini etkileyebilen ağır komplikasyonlara zemin hazırlar. Şiddetli ishal ve kusmaya bağlı sıvı ve elektrolit kayıpları, en erken ortaya çıkan ciddi sorunlar arasındadır. Bu durum, böbrek yetmezliğine ve düşük kan basıncına yol açarak hastayı şok tablosuna sürükleyebilir. Yoğun sıvı tedavisine karşın bazı hastalarda dolaşım bozukluğu kontrol altına alınamayabilir.

Hastalığın ilerleyen dönemlerinde yaygın damar içi pıhtılaşma (DIC) gelişebilir; bu tabloda hem aşırı pıhtılaşma hem de kanama eğilimi bir arada görülür. İç organlarda kanamalar, kan basıncında ani düşüşler ve çoklu organ yetmezliği yaşamı tehdit eden tablolardır. Karaciğer, böbrek ve akciğer fonksiyonlarındaki bozulma, yoğun bakım desteği gerektiren durumlardır. Solunum yetmezliği gelişen hastalarda mekanik ventilasyon ihtiyacı doğabilir.

Hastalığı atlatan bireylerde de uzun dönemli sağlık sorunları gözlenebilir. Eklem ağrıları, kas zayıflığı, kronik yorgunluk, baş ağrısı, görme bozuklukları ve işitme kaybı iyileşme sonrası en sık bildirilen yakınmalardır. Bu tabloya literatürde "ebola sonrası sendrom" adı verilir ve hastalığı atlatanların yarısından fazlasında en az bir belirti şeklinde sürebilir. Göz içinde gelişen iltihaplanma (üveit) ciddi görme sorunlarına neden olabilir. Ruhsal açıdan da depresyon, kaygı bozuklukları ve travma sonrası stres tepkileri sık görülür.

Olası uzun dönem komplikasyonlar arasında şunlar yer alır:

• Eklem ve kas ağrıları ile uzun süreli halsizlik
• Üveit ve diğer göz problemlerine bağlı görme bozuklukları
• İşitme kaybı ve kulak çınlaması
• Saç dökülmesi ve cilt değişiklikleri
• Depresyon, kaygı ve travma sonrası stres bozukluğu

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Ebola virüs hastalığı, erken müdahale gerektiren acil bir tablodur. Salgın bölgesine yapılan bir seyahatin ardından 21 gün içinde ateş, şiddetli baş ağrısı, kas ağrıları, halsizlik, bulantı, kusma veya ishal gibi belirtiler gelişirse vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmalısınız. Hastaneye gitmeden önce kuruluşu telefonla bilgilendirmeniz, hem sizin hem de diğer hastaların güvenliği açısından önemli bir adımdır.

Ailenizde ya da yakın çevrenizde benzer bir hastalık öyküsü varsa, hastayla yakın temasta bulunduysanız ya da onun vücut sıvılarına maruz kaldıysanız belirti beklemeden değerlendirme almanız gerekir. Sağlık çalışanı olarak bir hasta numunesi ile temas etmiş, iğne batması yaşamış veya koruyucu ekipman olmaksızın bakım vermiş iseniz hızla iş yeri hekiminize bilgi vermelisiniz. Bu durumda izlem süreci bir uzman hekim eşliğinde planlanır.

Belirtileriniz arasında diş etlerinden, burnunuzdan ya da ciltteki küçük kesilerden açıklanamayan kanama, idrarda veya dışkıda kan, ani bilinç değişiklikleri ve nefes darlığı yer alıyorsa zaman kaybetmeden acil servise yönelmelisiniz. Gebelik döneminde benzer belirtilerin ortaya çıkması, hem anne hem de bebek açısından ek riskler oluşturur; bu nedenle değerlendirme süreci geciktirilmemelidir.

Son Değerlendirme

Ebola virüs hastalığı, hızlı ilerleyen ve ciddi komplikasyonlara açık bir tablo olmakla birlikte, erken tanı, uygun izolasyon, sıvı-elektrolit dengesinin titiz biçimde yönetilmesi ve destekleyici bakımla seyri olumlu yönde etkilenebilen bir hastalıktır. Risk gruplarının doğru bilgilendirilmesi, sağlık çalışanlarının yeterli koruyucu ekipmanla çalışması ve şüpheli temas durumlarında zaman geçirilmeden değerlendirme alınması, hastalığın bireysel ve toplumsal etkilerini azaltmada belirleyici unsurlardır. Hayatta kalan bireylerde görülebilen uzun dönem etkilerin de düzenli takipler ile yönetilmesi, yaşam kalitesinin korunması açısından önem taşır.

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, ebola virüs gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.