MERS-CoV

MERS-CoV, yani Orta Doğu Solunum Sendromu Koronavirüsü, ilk kez 2012 yılında Suudi Arabistan'da tanımlanan ve solunum yollarını hedef alan bir virüstür. Koronavirüs ailesinin bir üyesi olan bu etken, deve ile yakın temas ve hasta bireylerden yayılabilen damlacıklar aracılığıyla insana geçebilmektedir. Hastalık çoğu zaman ateş, öksürük ve nefes darlığı gibi belirtilerle başlasa da bazı kişilerde ağır pnömoni ve böbrek yetmezliğine kadar ilerleyen tablolar oluşturabilmektedir. Bu nedenle MERS-CoV, dünya genelinde halk sağlığı otoritelerinin yakın takibinde olan zoonotik bir enfeksiyondur.

Virüsün ana kaynağı tek hörgüçlü develer olarak kabul edilmektedir; ancak insandan insana bulaş özellikle sağlık kuruluşlarında, koruyucu önlemlerin yetersiz kaldığı ortamlarda gözlenmiştir. Türkiye gibi seyahat ve hac organizasyonları nedeniyle Orta Doğu ülkeleri ile sürekli temas h├ólinde olan bölgelerde, hastalık hakkında doğru bilgi sahibi olmak önem taşımaktadır. Aşağıdaki bölümlerde MERS-CoV enfeksiyonunun kimlerde daha sık görüldüğü, belirtileri, nedenleri, tanı yöntemleri, olası komplikasyonları ve hangi durumda hekime başvurulması gerektiği ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır.

Kimlerde Görülür?

MERS-CoV enfeksiyonu her yaş grubunda görülebilen bir tablo olmakla birlikte, bazı bireylerde hastalığın ortaya çıkma riski ve şiddetli seyretme olasılığı belirgin biçimde daha yüksektir. Özellikle Arabistan Yarımadası'nda yaşayan ya da bu bölgeye seyahat eden kişiler, virüsle karşılaşma açısından öncelikli grup arasında değerlendirilir. Hac ve umre döneminde yoğun insan hareketi yaşanması da bulaş olasılığını artıran etkenler arasında sayılmaktadır.

Develerle yakın temas h├ólinde olan çiftçiler, hayvan bakıcıları, çiğ deve sütü veya yeterince pişirilmemiş deve eti tüketenler riskli grupta yer almaktadır. Bunun yanı sıra MERS-CoV vakalarına bakım veren sağlık çalışanları, gerekli koruyucu ekipmanı doğru kullanmadığında enfekte olabilmektedir. Hastane içi salgınlar, hastalığın bilinen yayılma yollarından biri olarak belgelenmiştir.

Altta yatan kronik hastalığı bulunan bireyler, virüsle karşılaştıklarında daha ağır bir tablo ile mücadele edebilir. Şeker hastalığı, kronik akciğer hastalığı, kalp yetmezliği, böbrek hastalığı ve bağışıklık sistemini baskılayan durumlar bu açıdan dikkat çeker. Aynı şekilde 65 yaş üstü kişilerde solunum yetmezliği ve yoğun bakım gereksinimi daha sık bildirilmektedir.

Çocuklarda MERS-CoV enfeksiyonu görece nadir bildirilmiş olsa da gözden kaçırılmamalıdır. Özellikle aile içinde virüsle teması olan ya da bağışıklığı zayıf çocuklarda solunum sıkıntısı geliştiğinde hekim değerlendirmesi gerekir. Aşağıdaki gruplarda dikkat düzeyinin artırılması önerilmektedir:

• Orta Doğu ülkelerine seyahat edenler ve bu ülkelerden dönenler
• Develerle mesleki ya da kişisel temas h├ólinde olan bireyler
• Diyabet, kalp, akciğer ve böbrek hastalığı bulunan kişiler
• Bağışıklık sistemi baskılanmış hastalar ve organ nakli alıcıları
• MERS-CoV hastasına bakım veren sağlık çalışanları ve aile bireyleri

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

MERS-CoV enfeksiyonunun belirtileri kişiden kişiye geniş bir aralıkta değişebilmektedir. Bazı hastalarda hiçbir şik├óyet ortaya çıkmazken, bazılarında soğuk algınlığını andıran hafif bulgular gözlenir. Çoğu olguda virüsle karşılaşmadan sonraki 2 ila 14 günlük kuluçka süresinin ardından ateş, halsizlik, kas ağrısı ve baş ağrısı gibi genel enfeksiyon belirtileri başlar. Bu erken evrede tabloyu mevsimsel grip veya başka bir solunum yolu enfeksiyonundan ayırmak her zaman kolay değildir.

Hastalığın ilerleyen döneminde solunum sistemine yönelik bulgular ön plana çıkmaktadır. Kuru ya da balgamlı öksürük, boğaz ağrısı, göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı sık görülen şik├óyetler arasındadır. Bir kısım hastada ishal, bulantı ve kusma gibi sindirim sistemi belirtileri de tabloya eşlik edebilir. Bu çeşitli bulguların aynı anda görülmesi, MERS-CoV şüphesinin akla gelmesini destekleyen önemli bir ipucudur.

Ağır seyirli olgularda klinik tablo hızla kötüleşebilir. Akciğerlerde yaygın iltihaplanma gelişmesiyle birlikte oksijen düzeyinde düşme, hızlı nefes alıp verme ve dudaklarda morarma görülebilir. Bu noktada hastaneye yatış ve gerektiğinde yoğun bakım desteği gündeme gelir. Böbrek fonksiyonlarındaki bozulma, idrar miktarında azalma ve genel durumda belirgin kötüleşme önemli uyarı işaretleri olarak değerlendirilmektedir.

Belirtilerin şiddeti yaşa, eşlik eden hastalıklara ve bağışıklık durumuna göre değişkenlik gösterir. Genç ve sağlıklı bireylerde enfeksiyon hafif seyredebilirken, kronik hastalığı olan kişilerde aynı virüs çok daha ciddi bir tablo oluşturabilir. Bu nedenle hafif gibi görünen yakınmalar dahi risk grubundaki kişilerde dikkatle değerlendirilmelidir.

Nedenleri Nelerdir?

MERS-CoV enfeksiyonunun temel nedeni, koronavirüs ailesine ait Orta Doğu Solunum Sendromu Koronavirüsü adlı etkenin vücuda alınmasıdır. Bu virüs, akciğer hücrelerinin yüzeyindeki belirli reseptörlere bağlanarak hücre içine girer ve hızla çoğalır. Çoğalan virüs hem yerel hem de sistemik bir iltihap yanıtı tetikleyerek hastalığın bilinen klinik tablosunu oluşturur. Virüsün asıl rezervuarı tek hörgüçlü develer olarak kabul edilmektedir; develerin solunum salgıları, sütü ve eti yoluyla insana bulaş bildirilmiştir.

İnsandan insana bulaş, hasta bir kişinin öksürmesi ya da hapşırması ile havaya saçılan damlacıkların solunması yoluyla gerçekleşebilmektedir. Yakın temas, kapalı ve havalandırması yetersiz ortamlarda bulunma, virüsün el ile yüze taşınması bulaş riskini artıran etkenler arasındadır. Özellikle aynı evi paylaşan aile bireyleri ve hastaya bakım veren sağlık personeli arasında bulaş daha sık gözlenmektedir. Hastane içi yayılım, koruyucu önlemlerin eksik uygulandığı durumlarda ciddi salgınlara yol açmıştır.

Bazı davranışlar ve çevresel koşullar MERS-CoV ile karşılaşma olasılığını yükseltir. Çiğ deve sütü içilmesi, yeterince pişirilmemiş deve eti tüketilmesi, develerin barındığı çiftliklerde maske ve eldiven gibi kişisel koruyucu ekipmanın kullanılmaması bu açıdan örnek gösterilebilir. Endemik bölgelere seyahat sırasında deve pazarlarına, develerle fotoğraf çekilen alanlara ve geleneksel hayvan satış yerlerine yapılan ziyaretler de risk düzeyini artırmaktadır.

Virüsün ortaya çıkmasını ve hastalık oluşturmasını kolaylaştıran kişisel etkenler de bulunmaktadır. Kronik hastalıklar, ileri yaş, bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların kullanımı ve sigara içmek gibi durumlar, virüsün yarattığı hasarın büyümesine katkı sağlar. Bu açıdan MERS-CoV enfeksiyonu yalnızca virüsün varlığıyla değil, konağa ait özelliklerle birlikte ele alınması gereken karmaşık bir tablo olarak görülmektedir.

Tanı Nasıl Konulur?

MERS-CoV tanısı, hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları, laboratuvar testleri ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konulur. Hekim, ilk görüşmede seyahat öyküsünü, deve veya MERS-CoV hastası ile temas bilgisini, mesleki riskleri ve eşlik eden kronik hastalıkları ayrıntılı biçimde sorgular. Şüpheli temas öyküsüne ek olarak ateş, öksürük ve solunum sıkıntısı varlığı, ileri tetkiklerin planlanmasında belirleyici unsurdur.

Tanıda altın standart kabul edilen yöntem, virüsün genetik materyalinin moleküler testlerle gösterilmesidir. Bu amaçla burun, boğaz ve alt solunum yollarından alınan örneklerden gerçek zamanlı PCR adı verilen test uygulanır. Alt solunum yolu örnekleri, virüs yükünün genellikle daha yüksek olması nedeniyle tanı için tercih edilir. Antikor temelli serolojik testler ise daha çok geçirilmiş enfeksiyonların ya da salgın araştırmalarının değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.

Görüntüleme yöntemleri arasında akciğer grafisi ve gerektiğinde bilgisayarlı tomografi yer alır. Bu incelemelerde her iki akciğerde yaygın yamalı görüntüler, buzlu cam manzarası ve konsolidasyon alanları izlenebilir. Kan testlerinde lökosit düşüklüğü, lenfosit azalması, karaciğer enzimlerinde yükselme ve böbrek fonksiyon testlerinde bozulma sık karşılaşılan bulgulardır. Aşağıdaki incelemeler tanı sürecinde ön plana çıkmaktadır:

• Gerçek zamanlı PCR ile virüs genetik materyalinin gösterilmesi
• Akciğer grafisi ve bilgisayarlı tomografi ile görüntüleme
• Tam kan sayımı, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri
• Kan gazı analizi ile oksijen ve karbondioksit düzeyi ölçümü
• Eşlik edebilecek bakteriyel etkenler için kültür incelemeleri

Tanı sürecinde grip, COVID-19, atipik pnömoniler ve diğer viral solunum yolu enfeksiyonları gibi benzer tablolardan ayrım yapılması gerekir. Bu ayrım hem hastanın doğru izolasyonu hem de uygun destek tedavisinin planlanması açısından kritik kabul edilmektedir. Şüpheli olgular halk sağlığı otoritelerine bildirilmekte ve gerekli temaslı taramaları yapılmaktadır.

Komplikasyonlar Nelerdir?

MERS-CoV enfeksiyonu, hafif tablodan çok ağır organ yetmezliklerine uzanan geniş bir komplikasyon yelpazesine sahiptir. En sık karşılaşılan ciddi sorun, akut solunum sıkıntısı sendromu adı verilen tablodur. Akciğer dokusundaki yaygın iltihaplanma nedeniyle gaz alışverişi bozulur ve hasta yoğun bakım koşullarında oksijen desteği ya da mekanik ventilasyon gereksinimi duyabilir. Bu durum, hastalığın seyrini ağırlaştıran en önemli etkenlerden biri olarak öne çıkmaktadır.

Böbrek tutulumu da MERS-CoV'da göze çarpan komplikasyonlar arasındadır. Akut böbrek hasarı gelişen hastalarda idrar miktarında azalma, vücutta ödem birikmesi ve kan biyokimyasında belirgin bozulmalar gözlenebilir. Bir kısım hastada geçici, bazı hastalarda ise uzun süreli diyaliz gereksinimi ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle hastanın izleminde böbrek fonksiyonlarının düzenli kontrolü önemli bir yer tutmaktadır.

Kardiyovasküler sistem üzerindeki etkiler de ihmal edilmemelidir. Yüksek ateş, oksijen düzeyindeki düşüş ve genel iltihaplanma yanıtı kalp üzerinde yük oluşturarak ritim bozuklukları, kalp yetmezliği alevlenmesi ve düşük tansiyon tablolarına yol açabilir. Pıhtılaşma sisteminde bozulmalar sonucu damar tıkanıklıkları ya da kanama eğilimi gelişebileceği bildirilmiştir. Tüm bu nedenlerle ağır olgular çok disiplinli bir bakış açısıyla izlenmektedir.

Hastalığı geçiren bazı kişilerde iyileşme dönemi uzayabilir. Solunum kapasitesinde azalma, eforla nefes darlığı, halsizlik ve psikolojik etkilenmeler taburculuk sonrasında da sürebilir. Bağışıklığı baskılanmış hastalarda yeni enfeksiyonlara yatkınlık artabilir. Bu açıdan iyileşme sonrası izlem, en az akut dönem kadar dikkatli yürütülmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

MERS-CoV açısından risk taşıyan bir teması olduğunuzu düşünüyorsanız ve birkaç gün içinde ateş, öksürük, halsizlik gibi belirtiler ortaya çıkıyorsa zaman kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmanız önerilir. Özellikle son 14 gün içinde Arabistan Yarımadası bölgesine seyahat ettiyseniz, develerle yakın temasta bulunduysanız ya da MERS-CoV tanılı bir hasta ile aynı ortamı paylaştıysanız hekiminize bu bilgileri mutlaka aktarın. Erken değerlendirme, hem sizin sağlığınız hem de çevrenizdeki kişilerin korunması açısından belirleyici unsurdur.

Bazı belirtiler acil değerlendirme gerektirir ve geciktirilmemelidir. Nefes darlığının belirgin h├óle gelmesi, dinlenme sırasında bile soluk almakta zorlanılması, dudaklarda veya parmak uçlarında morarma görülmesi, bilinç bulanıklığı, aşırı uyku h├óli ya da bayılma gibi durumlarda en yakın acil servise başvurmanız gerekir. Aynı şekilde idrar miktarında belirgin azalma, göğüs ağrısı, sürekli yüksek ateş ve şiddetli halsizlik de geç kalınmaması gereken bulgular arasındadır.

Kronik hastalığı bulunan kişilerde belirtiler hafif gibi görünse bile hekim değerlendirmesi yapılması daha güvenlidir. Şeker hastalığı, kronik akciğer ve kalp hastalığı, böbrek yetmezliği ya da bağışıklık sistemini baskılayan tedavi alan bireyler, kendilerini iyi hissetseler bile risk altında kabul edilirler. Hamileler, yaşlılar ve çocuklar da benzer şekilde özel olarak takip edilmesi gereken gruplar arasında yer almaktadır.

Belirtileriniz hafifledikten sonra dahi öksürük veya nefes darlığı gibi şik├óyetleriniz devam ediyorsa kontrol muayenenizi aksatmayın. İlaç tedavinizi hekimle birlikte planlamak, gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınmak ve aşılarınızı güncel tutmak süreci olumlu yönde destekler. Çevrenizdekileri korumak için maske kullanımı, el hijyeni ve havalandırma gibi önlemleri günlük yaşamınızın bir parçası h├óline getirmeniz de oldukça yararlı olacaktır.

Son Değerlendirme

MERS-CoV; develerden insana ve yakın temasla kişiden kişiye geçebilen, çoğu zaman solunum yollarını hedef alan ancak böbrek ve kalp gibi farklı organları da etkileyebilen ciddi bir viral enfeksiyondur. Hastalığın seyri kişiden kişiye değişebilir; hafif belirtilerle atlatılabildiği gibi yoğun bakım gerektiren ağır tablolarla da karşımıza çıkabilir. Risk gruplarının bilinmesi, belirtilerin erken fark edilmesi, doğru tanı yöntemleri ve uygun destek yaklaşımları sürecin yönetiminde belirleyici bir rol oynar. Bu nedenle bilinçli bir yaklaşım, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde korunmanın temel taşıdır.

Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümünde uzman hekimlerimiz, mers-cov gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.