CRP (C-reaktif protein) ve sedimantasyon (eritrosit sedimantasyon hızı, kısaca sedim veya ESR) hızı, klinik pratikte en sık başvurulan iki inflamasyon göstergesi arasında yer almaktadır. Her iki parametre de vücutta gelişen enfeksiyöz, romatolojik, otoimmün, travmatik veya neoplastik süreçlerin varlığını ve şiddetini değerlendirmek amacıyla enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanları başta olmak üzere birçok tıbbi branşta rutin olarak kullanılmaktadır. Bu testler tek başına belirli bir hastalığa özgü bulgu sağlamamakla birlikte, klinik değerlendirme ve diğer laboratuvar sonuçlarıyla birlikte yorumlandığında hastalığın seyri, tedaviye yanıt ve prognoz açısından değerli veriler sunar.
C-reaktif protein, karaciğerde sentezlenen bir akut faz reaktanıdır. Yapısal olarak pentamerik bir protein olup adını, keşfedildiği dönemde Streptococcus pneumoniae hücre duvarındaki C-polisakkaridi ile reaksiyon vermesinden almıştır. Vücutta herhangi bir doku hasarı, enfeksiyon veya inflamatuvar sürecin başlamasıyla birlikte interlökin-6 (IL-6) başta olmak üzere sitokinlerin uyarısıyla hepatositlerden salgılanır. CRP düzeyi, sağlıklı bireylerde genellikle 5 mg/L değerinin altında seyreder. Enfeksiyon veya inflamasyon durumlarında ise bu değer birkaç saat içinde belirgin biçimde yükselmeye başlar ve 24-48 saat içinde tepe noktasına ulaşabilir. Enflamatuvar uyaran ortadan kalktığında ise CRP değeri hızla düşme eğilimi gösterir; yarılanma ömrünün yaklaşık 19 saat olması, bu parametreyi hastalığın seyrini takip etmek için oldukça duyarlı kılmaktadır.
Eritrosit sedimantasyon hızı ise antikoagülanlı bir tüpe alınan kanın belirli bir süre bekletilmesi sonrasında eritrositlerin çökme hızının milimetre/saat cinsinden ölçülmesi esasına dayanır. Sedim, dolaylı bir inflamasyon göstergesidir. İnflamatuvar süreçlerde plazmadaki fibrinojen, immünoglobulinler ve diğer akut faz proteinlerinin artışı eritrositlerin rulo formasyonu oluşturmasına yol açar ve bu durum çökme hızını artırır. Sedim değeri; yaş, cinsiyet, gebelik, anemi, obezite ve bazı ilaçlar gibi pek çok faktörden etkilenmektedir. Kadınlarda ve ileri yaşta değerlerin fizyolojik olarak biraz daha yüksek seyredebileceği bilinmektedir. Bu nedenle sedim sonuçları yorumlanırken bireyin klinik özellikleri mutlaka göz önünde bulundurulur.
CRP ve sedim testleri arasındaki en belirgin fark, inflamasyona yanıt hızlarındaki farklılıktır. CRP, doku hasarından sonraki ilk saatlerde yükselmeye başlarken sedim yanıtı daha yavaştır ve genellikle 24-48 saat sonra belirginleşir. Benzer şekilde inflamasyon gerilediğinde CRP hızla normal düzeylere inerken sedim değerlerinin normale dönmesi haftalar sürebilir. Bu farklılık, iki testin birbirini tamamlar nitelikte olmasını sağlar. Akut süreçlerin değerlendirilmesinde CRP daha güvenilir bir belirteç olarak ön plana çıkarken kronik inflamatuvar durumların izlenmesinde sedim değerli bilgiler sunmaya devam eder.
Enfeksiyon hastalıkları pratiğinde CRP düzeyi, bakteriyel ve viral enfeksiyonların ayırıcı tanısında yol gösterici olabilmektedir. Bakteriyel enfeksiyonlarda CRP değerleri belirgin biçimde yükselme eğilimi gösterirken viral enfeksiyonlarda artış genellikle daha ılımlı düzeylerde kalır. Ancak bu ayrımın kesin bir kural olarak değerlendirilmemesi önerilir; bazı viral enfeksiyonlarda da yüksek CRP değerleri gözlenebilmekte, bakteriyel enfeksiyonların erken evresinde ise değerler henüz beklenen düzeye ulaşmamış olabilmektedir. Sepsis şüphesi bulunan hastalarda CRP takibi, tedaviye yanıtın değerlendirilmesinde önemli bir araç olarak kabul edilmektedir. Antibiyotik başlanan bir hastada CRP değerinin ilerleyen günlerde düşme göstermesi, tedavinin etkin biçimde ilerlediğine dair anlamlı bir göstergedir.
Yüksek duyarlıklı CRP (hs-CRP) ölçümü, klasik CRP testinden farklı olarak çok daha düşük konsantrasyonları saptayabilen bir yöntemdir. Bu ölçüm özellikle kardiyovasküler hastalık riskinin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. hs-CRP değerinin 1 mg/L altında olması düşük risk, 1-3 mg/L arasında olması orta risk, 3 mg/L üzerinde olması ise yüksek kardiyovasküler risk ile ilişkilendirilmektedir. Ancak bu değerlendirme, aktif enfeksiyon veya belirgin inflamatuvar süreç bulunmayan bireylerde anlamlıdır. Akut enfeksiyon varlığında elde edilen hs-CRP değerleri kardiyovasküler risk sınıflandırması için uygun kabul edilmemektedir.
Sedimantasyon testi, özellikle romatolojik hastalıkların takibinde temelliğini korumaktadır. Dev hücreli arterit, polimyaljia romatika, romatoid artrit ve sistemik lupus eritematozus gibi hastalıklarda sedim değerleri belirgin biçimde yükselir. Dev hücreli arterit tanısında sedim değerinin 50 mm/saat üzerinde bulunması, klasik tanı kriterleri arasında yer almaktadır. Ayrıca infektif endokardit, osteomiyelit, tüberküloz ve bazı malignitelerin izleminde sedim, hastalığın aktivitesi hakkında bilgi sağlayan önemli bir parametre olarak kullanılır. Kronik böbrek hastalığı, multipl miyelom ve makroglobulinemi gibi durumlarda ise sedim değerleri yorumlanırken plazma protein anormallikleri dikkate alınmalıdır.
CRP ve sedim değerlerinin normal sınırları laboratuvara ve kullanılan yönteme göre farklılık gösterebilmektedir. Genel olarak erişkinlerde CRP için 0-5 mg/L aralığı normal kabul edilirken sedim için erkeklerde 0-15 mm/saat, kadınlarda 0-20 mm/saat aralıkları referans olarak kullanılmaktadır. İleri yaşlarda ve gebelikte bu değerlerin fizyolojik olarak yükselebileceği bilinmektedir. Örneğin ileri yaştaki bireylerde sedim değerinin 30-40 mm/saate kadar çıkabileceği ve bunun tek başına patolojik kabul edilmemesi gerektiği literatürde yer almaktadır. Gebelikte ise özellikle ikinci ve üçüncü trimesterde sedim değerlerinin belirgin biçimde arttığı, bu durumun fibrinojen ve immünoglobulin düzeylerindeki fizyolojik değişikliklerden kaynaklandığı bilinmektedir.
Test öncesi hazırlık açısından CRP ve sedim ölçümleri genellikle özel bir hazırlık gerektirmez. Ancak son alınan ilaçlar, geçirilmekte olan enfeksiyon durumu, aşılanma öyküsü ve son 24 saat içindeki yoğun fiziksel aktivite sonuçları etkileyebilmektedir. Steroid tedavisi alan hastalarda inflamasyon yanıtının baskılanması nedeniyle CRP ve sedim değerleri gerçek klinik tablodan daha düşük bulunabilir. Nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar, östrojen içeren preparatlar ve bazı antihipertansifler de sonuçları değiştirebilecek ilaç gruplarındandır. Bu nedenle hasta değerlendirilirken kullanılan tüm ilaçların ayrıntılı biçimde sorgulanması önemli görülmektedir.
CRP ve sedim testlerinin birlikte istenmesi, çoğu durumda birbirini tamamlayan bilgiler sunmaktadır. Örneğin CRP değeri yüksek bulunmuşken sedim normal seyrediyorsa akut bir inflamatuvar sürecin çok erken evresinde olunduğu düşünülebilir. Buna karşın sedim yüksek, CRP normalse; süregen bir inflamatuvar durum veya CRP yanıtının baskılandığı özel klinik tablolar akla getirilmelidir. Her iki değerin de yüksek bulunması, aktif ve belirgin bir inflamatuvar sürecin göstergesi olarak yorumlanır. Değerlerin normal olması ise inflamasyonu tamamen dışlamamakla birlikte ciddi bir sistemik inflamatuvar yanıtın olmadığına işaret etmektedir.
Pediatrik yaş grubunda CRP ve sedim değerlerinin yorumlanması bazı özellikler taşımaktadır. Yenidoğan döneminde CRP düzeyi düşük seyreder ve neonatal sepsis tanısında hs-CRP ölçümü önemli bir yardımcı test olarak değerlendirilir. Çocukluk çağı enfeksiyonlarında CRP hızlı ve güvenilir bir belirteç olarak kabul edilirken sedim yanıtı erişkinlere kıyasla daha yavaş gelişebilmektedir. Ayrıca çocuklarda görülen Kawasaki hastalığı, akut romatizmal ateş ve juvenil idiyopatik artrit gibi hastalıkların tanı ve takibinde her iki parametre de klinik değerlendirmenin ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Hastalık aktivitesinin izlenmesi ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesi sırasında bu testlerin seri ölçümleri yol gösterici olmaktadır.
Cerrahi girişim sonrası dönemde CRP değerleri fizyolojik bir yanıt olarak yükselmektedir. Ameliyat sonrası ilk 48 saatte tepe değerine ulaşan CRP, sonraki günlerde kademeli olarak düşme eğilimi gösterir. Bu düşüşün beklenenden yavaş olması veya değerin yeniden yükselmesi, cerrahi alan enfeksiyonu, anastomoz kaçağı veya postoperatif komplikasyonlar açısından uyarıcı bir bulgu olarak değerlendirilir. Ortopedik cerrahi, kardiyak cerrahi ve major abdominal cerrahi sonrası CRP takibi, klinik izlemin standart bir parçası olarak kabul edilmektedir. Aynı şekilde protez enfeksiyonlarının erken tanısında sedim ve CRP değerlerinin birlikte değerlendirilmesi tanısal duyarlılığı artırmaktadır.
Onkolojik hastalarda CRP ve sedim değerlerinin yorumlanması ayrı bir dikkat gerektirir. Bazı malignitelerin, özellikle lenfoma, multipl miyelom, böbrek hücreli karsinom ve bazı sarkomların sistemik inflamatuvar yanıta yol açtığı ve bu parametrelerin belirgin biçimde yükselmesine neden olduğu bilinmektedir. Kanser hastalarında görülen ateş ve halsizlik durumlarında CRP değeri, enfeksiyöz komplikasyonlar ile hastalık progresyonunun ayırıcı tanısında yardımcı olabilmektedir. Nötropenik ateş tablosunda ampirik antibiyotik tedavisinin başlanmasının ardından CRP takibi, tedaviye yanıtın değerlendirilmesi açısından klinisyene önemli veriler sunmaktadır.
Kronik inflamatuvar hastalıklarda CRP ve sedim değerlerinin uzun süreli takibi, hastalık aktivitesinin kontrol altına alınıp alınmadığı hakkında bilgi vermektedir. Romatoid artrit, ankilozan spondilit, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve psöriatik artrit gibi durumlarda tedavi yanıtının değerlendirilmesinde bu iki parametre düzenli aralıklarla ölçülür. Biyolojik ajanlar ve hastalık modifiye edici antiromatizmal ilaçların etkinliği izlenirken CRP ve sedim değerlerindeki değişimler, klinik semptomlarla birlikte yorumlanır. Değerlerin normal aralıklara gerilemesi, hastalığın remisyona girdiğinin objektif göstergelerinden biri olarak kabul edilir.
CRP ve sedim testleri, düşük ekonomik yükli, hızlı sonuç veren ve yaygın olarak kullanılabilen tetkikler olmalarına karşın kesin tanı koydurucu değildir. Bu nedenle sonuçların değerlendirilmesinde hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları, radyolojik incelemeler ve diğer laboratuvar tetkikleri bir bütün olarak ele alınmalıdır. Enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanı hekim tarafından yapılan kapsamlı değerlendirme, doğru tanı ve uygun klinik yaklaşımın belirlenmesinde temel rol oynamaktadır. Yüksek veya düşük değerlerin tek başına yorumlanması yerine bütüncül bir klinik bakış açısıyla ele alınması, hastanın sağlık durumunun doğru biçimde anlaşılmasına önemli katkı sağlamaktadır.
Toplum sağlığı açısından bakıldığında CRP ve sedim testleri, primer sağlık hizmetlerinden üçüncü basamak sağlık kuruluşlarına kadar geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. Acil servislerde ateşi olan hastaların değerlendirilmesinde, poliklinik başvurularında hastalık aktivitesinin izlenmesinde ve yatarak takip edilen hastaların günlük değerlendirilmesinde bu parametrelerin sağladığı bilgi klinik karar verme sürecinin önemli bir parçası olmaktadır. Modern laboratuvar teknikleriyle her iki testin de kısa sürede sonuçlanabilmesi, klinik pratikte hızlı karar alma imk├ónı sunmaktadır. Enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji alanında bu testlerin doğru yorumlanması, hastaların değerlendirilme sürecinin bilimsel temellere dayanarak yürütülmesini destekleyen önemli bir unsur olarak öne çıkmaktadır.
