RDW değeri, tam kan sayımı tetkikinin önemli parametrelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Açılımı Red Cell Distribution Width olan bu kısaltma, Türkçe karşılığıyla eritrosit dağılım genişliği anlamına gelmektedir. Kırmızı kan hücrelerinin yani eritrositlerin büyüklük açısından birbirleri arasındaki farklılığı yüzdesel olarak ifade eden bir göstergedir. Sağlıklı bir bireyde eritrositlerin boyutları birbirine oldukça yakın seyretmektedir. Ancak bazı durumlarda hücrelerin bir kısmı küçük, bir kısmı ise büyük olabilmekte ve bu farklılık RDW değerinin yükselmesine neden olmaktadır. Söz konusu parametre, özellikle anemi türlerinin ayırıcı tanısında ve çeşitli kronik hastalıkların izleminde klinisyenler tarafından dikkatle değerlendirilmektedir.
Kemik iliğinde üretilen eritrositler, vücuttaki oksijen taşıma görevini üstlenmektedir. Hemoglobin adı verilen demir içerikli proteinin yardımıyla akciğerlerden alınan oksijen tüm doku ve organlara ulaştırılmaktadır. Bu hücrelerin boyutlarının homojen olması, kemik iliğinin sağlıklı çalıştığının ve eritrosit yapımının düzenli ilerlediğinin bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır. Eritrositlerin boyut farklılığı anizositoz olarak adlandırılmakta ve laboratuvar ortamında RDW parametresiyle sayısal biçimde ifade edilmektedir. Genel olarak iki farklı yöntemle hesaplanan bu değer, RDW-CV ve RDW-SD şeklinde rapor edilmektedir. RDW-CV varyasyon katsayısını yüzde olarak gösterirken, RDW-SD standart sapmayı femtolitre cinsinden ortaya koymaktadır.
Yetişkinlerde RDW-CV değerinin referans aralığı genellikle yüzde 11,5 ile yüzde 14,5 arasında kabul edilmektedir. RDW-SD değeri ise çoğu laboratuvarda 39 ile 46 femtolitre arasında normal olarak değerlendirilmektedir. Ancak söz konusu aralıklar laboratuvarın kullandığı cihaza, kit markasına ve analiz yöntemine göre değişiklik gösterebilmektedir. Bu nedenle elde edilen sonuçların yorumlanmasında raporda belirtilen referans aralığının dikkate alınması önerilmektedir. Yenidoğanlarda ve küçük çocuklarda referans değerleri farklılık gösterebilmekte, hamilelik döneminde de fizyolojik nedenlerle hafif yükselmeler gözlenebilmektedir. Tek başına RDW değeri yerine, MCV (ortalama eritrosit hacmi), hemoglobin, hematokrit ve eritrosit sayısı gibi parametrelerle birlikte ele alınması, daha güvenilir bir değerlendirme imk├ónı sunmaktadır.
RDW değerinin yüksek bulunması, eritrositler arasında belirgin bir boyut farkının olduğuna işaret etmektedir. Klinik pratikte en sık karşılaşılan yükselme nedeni demir eksikliği anemisidir. Vücutta demir miktarının azalması durumunda kemik iliği yeterli boyutta eritrosit üretememekte, küçük ve büyük hücreler bir arada bulunabilmektedir. Bu nedenle demir eksikliğinin erken evrelerinde MCV henüz düşmeden RDW değerinde yükselme gözlenebilmektedir. Söz konusu özellik, demir eksikliği anemisinin erken tanısında parametreyi değerli kılmaktadır. Ayrıca B12 vitamini ve folik asit eksikliğine bağlı megaloblastik anemilerde de büyük boyutlu eritrositlerin üretilmesi nedeniyle RDW belirgin biçimde artış göstermektedir.
Yüksek RDW değerine yol açabilen başka bir önemli durum ise kronik hastalıklara bağlı anemilerdir. Romatizmal hastalıklar, kronik böbrek yetmezliği, karaciğer hastalıkları ve uzun süreli enfeksiyonlar eritrosit üretimini olumsuz etkileyerek hücre boyutlarında düzensizliklere neden olabilmektedir. Hemolitik anemi olarak adlandırılan ve eritrositlerin normalden daha hızlı parçalandığı durumlarda da bu parametrenin yükseldiği bilinmektedir. Talasemi, orak hücreli anemi ve herediter sferositoz gibi kalıtsal kan hastalıklarında da değerin normalin üzerinde seyretmesi olağan kabul edilmektedir. Kan transfüzyonu sonrasında verici eritrositleri ile alıcının eritrositleri arasındaki boyut farkı nedeniyle geçici yükselmeler de görülebilmektedir.
Onkolojik durumlarda RDW değerinin önemli bir prognostik gösterge olabileceği güncel araştırmalarda vurgulanmaktadır. Kemoterapi alan hastalarda kemik iliğinin baskılanması sonucu eritrosit yapımının düzensiz hale gelmesi, parametrenin yükselmesine neden olabilmektedir. Miyelodisplastik sendrom başta olmak üzere kemik iliğini etkileyen hematolojik hastalıklarda da belirgin artışlar gözlenebilmektedir. Ayrıca son yıllarda yapılan çalışmalarda kalp yetmezliği, koroner arter hastalığı ve serebrovasküler olaylar gibi kardiyovasküler durumlarda RDW yüksekliğinin hastalık seyriyle ilişkili olabileceği bildirilmektedir. Bu bulgular parametrenin yalnızca hematolojik değil, sistemik hastalıkların izleminde de değerli bir gösterge olabileceğini ortaya koymaktadır.
RDW değerinin düşük bulunması klinik açıdan oldukça nadir karşılaşılan bir durumdur. Eritrositlerin neredeyse tamamının birbirine çok yakın boyutta üretilmesi anlamına gelmektedir. Çoğu durumda düşük değerlerin patolojik bir önemi bulunmamaktadır ve sağlıklı bireylerde de saptanabilmektedir. Ancak hemoglobin, hematokrit ve eritrosit sayısı gibi diğer parametrelerle birlikte düşüklük varsa altta yatan nedenin araştırılması önerilmektedir. Genel olarak hematoloji pratiğinde düşük RDW değerleri yüksek olanlar kadar tanısal anlam taşımamaktadır. Bu nedenle klinisyenler değerlendirme sırasında daha çok yüksek değerlere odaklanmaktadır.
Demir eksikliği anemisi ile talasemi taşıyıcılığının birbirinden ayrılmasında RDW parametresi büyük kolaylık sağlamaktadır. Her iki durumda da MCV değeri düşük seyredebilmekte ancak ayırıcı tanı klinik takip açısından kritik önem taşımaktadır. Demir eksikliği anemisinde RDW belirgin biçimde yüksek bulunurken, talasemi taşıyıcılığında değerin genellikle normal sınırlar içinde kaldığı bilinmektedir. Söz konusu durum gereksiz demir takviyesinin önüne geçilmesi ve doğru klinik yaklaşımın belirlenmesi açısından son derece önemlidir. Hekim, RDW değerini diğer parametreler ve hastanın klinik öyküsüyle birleştirerek nihai değerlendirmeyi yapmaktadır.
Kronik karaciğer hastalıklarında RDW değerinin yükselmesi, karaciğerin protein sentezi ve depolama işlevlerindeki bozulmayla ilişkilendirilmektedir. Karaciğer yetmezliği, siroz ve kronik hepatit gibi durumlarda eritrosit membran yapısı etkilenmekte ve hücre boyutlarında düzensizlikler ortaya çıkmaktadır. Aynı şekilde böbrek yetmezliği bulunan hastalarda eritropoietin hormonu üretimindeki azalma, eritrosit yapımını olumsuz etkileyerek parametrenin yükselmesine zemin hazırlamaktadır. Diyaliz tedavisi gören hastalarda da RDW değerleri yakından takip edilmekte ve klinik durumun değerlendirilmesinde önemli bir gösterge olarak kullanılmaktadır.
Beslenme alışkanlıkları RDW değeri üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Demir, B12 vitamini, folik asit ve diğer mikro besin öğelerinin yetersiz alımı eritrosit üretiminde aksamalara neden olmaktadır. Özellikle vejetaryen ve vegan beslenme şeklini benimseyen bireylerde B12 vitamini eksikliği gelişme riskinin daha yüksek olduğu bilinmektedir. Bu kişilerde tam kan sayımı tetkikinin düzenli aralıklarla yapılması, olası eksikliklerin erken dönemde tespit edilmesine olanak tanımaktadır. Gebelik döneminde artan demir ve folik asit ihtiyacı karşılanamadığında parametrede yükselmeler görülebilmekte, bu nedenle anne adaylarının takvime uygun şekilde kontrollerine devam etmesi önerilmektedir.
Çocukluk çağında RDW değerinin yorumlanması yetişkinlerden farklı bir yaklaşım gerektirmektedir. Büyüme döneminde demir ihtiyacının yüksek olması nedeniyle çocuklarda demir eksikliği anemisi sık karşılaşılan bir durumdur. Süt çocukluğu döneminde inek sütüne erken geçiş, yetersiz katı gıda alımı ve hızlı büyüme dönemleri parametrenin yükselmesine zemin hazırlayabilmektedir. Okul çağı çocuklarında ise dengesiz beslenme alışkanlıkları ve abur cubur tüketimi öne çıkan etkenler arasında yer almaktadır. Bu yaş grubunda RDW değerinin yükselmesi, çoğu durumda beslenme alışkanlıklarının gözden geçirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Pediatrik hastalarda değer mutlaka yaşa uygun referans aralıklarıyla karşılaştırılarak yorumlanmaktadır.
İleri yaş grubunda RDW değerinin yüksek bulunması, sadece hematolojik bir gösterge olarak değil, genel sağlık durumunun bir yansıması olarak da değerlendirilmektedir. Yapılan epidemiyolojik çalışmalarda 65 yaş üstü bireylerde yüksek değerlerin mortalite ile ilişkili olabileceği bildirilmektedir. Bu durum, parametrenin yaşlı popülasyonda kapsamlı klinik değerlendirme içinde önemli bir bileşen olarak ele alınmasını gerektirmektedir. Yaşlılarda görülen kronik hastalıkların eşlik etmesi, beslenme yetersizlikleri ve ilaç etkileşimleri parametrenin yükselmesine katkıda bulunabilmektedir. Bu nedenle ileri yaştaki bireylerin tam kan sayımı sonuçları, eşlik eden tüm klinik durumlarla birlikte yorumlanmaktadır.
RDW değerini etkileyen bazı ilaçlar bulunmaktadır. Antiepileptik ilaçlar, bazı kemoterapötik ajanlar, antiretroviral ilaçlar ve uzun süreli kullanılan bazı antibiyotikler folik asit veya B12 vitamini eksikliğine neden olarak parametrenin yükselmesine yol açabilmektedir. Alkol tüketiminin de eritrosit yapımını olumsuz etkilediği bilinmektedir. Uzun süreli ve yoğun alkol kullanımı megaloblastik değişikliklere zemin hazırlayarak değerin yükselmesine neden olabilmektedir. Sigara kullanımı ise oksidatif stres yoluyla eritrosit membran yapısını etkileyerek parametrede artışlara katkıda bulunabilmektedir. Bu nedenle laboratuvar sonuçları yorumlanırken hastanın kullandığı ilaçlar ve yaşam tarzı alışkanlıkları mutlaka göz önünde bulundurulmaktadır.
Tam kan sayımı tetkikinin uygun koşullarda alınması, doğru sonuç elde edilmesi açısından önemlidir. Numunenin yeterli miktarda alınması, antikoagülan tüpün doğru kullanılması ve örneğin laboratuvara uygun sürede ulaştırılması gerekmektedir. Hemolize uğramış veya pıhtılaşmış numuneler güvenilir sonuç vermemektedir. Bazı durumlarda anormal sonuçlar elde edildiğinde tetkikin tekrarlanması istenebilmektedir. Periferik yayma incelemesi de eritrositlerin morfolojik özelliklerinin değerlendirilmesinde tamamlayıcı bir tetkik olarak kullanılmaktadır. Anizositozun yanı sıra poikilositoz, hipokromi ve diğer morfolojik bulgular periferik yayma ile ortaya konmaktadır.
Yüksek RDW değeri saptanan bireylerde altta yatan nedenin belirlenmesi için ek tetkikler istenebilmektedir. Demir, ferritin, transferrin satürasyonu, B12 vitamini ve folik asit düzeyleri çoğu durumda ilk başvurulan testler arasında yer almaktadır. Gerekli görüldüğünde retikülosit sayımı, hemoglobin elektroforezi, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri de değerlendirme kapsamına eklenmektedir. Hematolojik bir patolojiden şüphelenildiğinde kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi gibi ileri tetkikler gündeme gelebilmektedir. Tüm bu süreç bütünsel bir yaklaşımla yürütülmekte ve hastanın klinik durumu önceliklendirilmektedir.
RDW değerinin düzenli aralıklarla takibi, kronik hastalığı bulunan bireylerde tedavi yanıtının izlenmesi açısından değerli bilgiler sunmaktadır. Demir eksikliği anemisi tanısı alan bir hastada uygun yaklaşımla yönetilen sürecin ardından parametrenin normale dönmesi beklenmektedir. Benzer şekilde B12 vitamini ve folik asit eksikliğinin giderilmesiyle de değerlerin normal aralığa gerilemesi öngörülmektedir. Bu nedenle değer, hem tanı koyma aşamasında hem de izlem sürecinde önemli bir yere sahiptir. Hekim, hastanın klinik yanıtını değerlendirirken laboratuvar parametrelerindeki değişiklikleri yakından takip etmektedir.
Sonuç olarak RDW değeri, basit ve ekonomik bir tetkikin parçası olmasına rağmen birçok klinik durumun değerlendirilmesinde geniş kullanım alanına sahip bir parametredir. Eritrositlerin boyut farklılığını ortaya koyarak hematolojik hastalıkların yanı sıra sistemik birçok durumun aydınlatılmasına katkı sağlamaktadır. Değerlendirme sırasında tek başına değil, diğer kan sayımı parametreleri, klinik öykü ve fiziksel muayene bulgularıyla birlikte ele alınması büyük önem taşımaktadır. Tam kan sayımı sonuçlarında RDW değerinde anormallik saptanan bireylerin, sonuçlarını uzman hekim değerlendirmesine sunması ve gerekli ek tetkiklerin planlanması önerilmektedir. Düzenli sağlık kontrolleri, olası sorunların erken dönemde fark edilmesine ve uygun klinik yaklaşımın zamanında belirlenmesine olanak tanımaktadır.
