Romatoloji, kas-iskelet sistemini, bağ dokuyu ve bağışıklık aracılı hastalıkları kapsayan geniş bir hekimlik alanıdır. Bu alanda karşılaşılan hastalıkların çoğu sinsi başlangıçlı, dalgalı seyirli ve birden fazla organ sistemini etkileyen tablolar biçiminde ortaya çıkabilmektedir. Klinik değerlendirme tek başına yeterli olmadığında, laboratuvar testleri hem tanının netleştirilmesinde hem de hastalık aktivitesinin izlenmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Romatolojik pratikte kullanılan testler; genel iltihabi belirteçlerden başlayıp otoantikor panellerine, doku tiplemelerinden özel biyobelirteçlere uzanan geniş bir yelpazede yer almaktadır. Bu testlerin doğru zamanda, doğru endikasyonla istenmesi ve sonuçların klinik bulgularla birlikte değerlendirilmesi, hasta yönetiminin niteliğini doğrudan etkileyen unsurlardandır.
Romatolojik hastalıkların büyük bölümünde ortak nokta, sistemik iltihabi bir yanıtın varlığıdır. Bu nedenle ilk basamak değerlendirmelerde eritrosit sedimantasyon hızı ve C-reaktif protein gibi akut faz göstergeleri sıklıkla kullanılmaktadır. Sedimantasyon; kırmızı kan hücrelerinin bir saatlik sürede çökme hızını ölçen, düşük ekonomik yükli ve yaygın bir testtir. C-reaktif protein ise karaciğerde iltihabi uyarıya yanıt olarak üretilen bir proteindir ve akut değişikliklere daha hızlı yanıt vermektedir. Bu iki belirteç birlikte değerlendirildiğinde, altta yatan iltihabi sürecin varlığı ve şiddeti hakkında güvenilir bir öngörü elde edilebilmektedir. Ancak her iki testin de romatolojik hastalıklara özgü olmadığı, enfeksiyon, kanser ve doku hasarı gibi durumlarda da yükselebildiği unutulmamalıdır. Bu nedenle sonuçların yorumu, hastanın öyküsü ve fizik muayene bulgularıyla birlikte yapılmalıdır.
Tam kan sayımı, romatoloji pratiğinin görünmez omurgalarından biri olarak değerlendirilebilir. Kronik iltihabi hastalıklarda sıklıkla normokrom normositer nitelikte kronik hastalık anemisi izlenmektedir. Sistemik lupus eritematozus gibi hastalıklarda otoimmün hemolitik anemi, lökopeni veya trombositopeni ortaya çıkabilmektedir. Romatoid artritte ise hem hastalık aktivitesine hem de kullanılan ilaçlara bağlı olarak beyaz küre ve trombosit değerlerinde değişiklikler görülebilmektedir. Bu nedenle tam kan sayımı sadece tanı aşamasında değil, izlem sürecinde de düzenli aralıklarla tekrarlanan bir test olarak yerini korumaktadır. Biyokimyasal değerlendirmede karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri de büyük önem taşımaktadır. Pek çok romatolojik hastalık böbreği doğrudan tutabilmekte, ayrıca kullanılan hastalık modifiye edici ilaçlar karaciğer ve böbrek üzerinde yan etkiye yol açabilmektedir.
İdrar tetkiki, romatolojide çoğu zaman göz ardı edilen ancak son derece değerli bir incelemedir. Özellikle bağ dokusu hastalıklarında böbrek tutulumunun erken bulgularından biri idrar sedimentinde ortaya çıkan değişikliklerdir. Proteinüri, hematüri veya hücresel silendirlerin varlığı, glomerüler bir sorunun ilk işareti olabilmektedir. Sistemik lupus eritematozus, ANCA ilişkili vaskülitler ve bazı vaskülit tabloları böbreği hızlı ve ciddi biçimde etkileyebildiği için idrar tetkiki, klinik izlemde erken uyarı görevini üstlenmektedir. Yirmi dört saatlik idrarda protein ölçümü veya spot idrarda protein-kreatinin oranı, glomerüler hasarın derecesini değerlendirmede yararlı yöntemler arasında yer almaktadır.
Otoantikorlar, romatolojik testlerin en özgün grubunu oluşturmaktadır. Bu antikorlar; bağışıklık sisteminin yanlış hedefe yönelerek kişinin kendi doku bileşenlerine karşı ürettiği moleküllerdir. Antinükleer antikor, kısaca ANA, romatoloji pratiğinde en sık istenen tarama testlerinden biridir. ANA testi indirekt immünfloresan yöntemiyle çalışıldığında, hem antikorun titresi hem de floresan boyanma paterni değerlendirilebilmektedir. Homojen, benekli, nükleoler, sentromerik ve sitoplazmik gibi farklı paternler, farklı hastalık gruplarına yönelik ipuçları sunmaktadır. Ancak ANA pozitifliğinin sağlıklı bireylerde de düşük titrelerde saptanabildiği bilinmektedir. Bu nedenle sonucun tek başına değil, klinik tabloyla birlikte yorumlanması esastır. ANA pozitifliği saptanan hastalarda genellikle ekstrakte edilebilir nükleer antijenlere yönelik ileri antikor incelemesi yapılmaktadır.
Ekstrakte edilebilir nükleer antijen paneli; anti-dsDNA, anti-Sm, anti-Ro (SS-A), anti-La (SS-B), anti-RNP, anti-Scl-70 ve anti-Jo-1 gibi antikorları içermektedir. Anti-dsDNA ve anti-Sm antikorları sistemik lupus eritematozus için oldukça özgün belirteçler olarak kabul edilmektedir. Anti-Ro ve anti-La antikorları Sjögren sendromu ile ilişkilendirilirken, gebelikte neonatal lupus riski açısından da önem taşımaktadır. Anti-Scl-70 sistemik sklerozun diffüz formunda, sentromere karşı gelişen antikorlar ise sınırlı formda daha sık görülmektedir. Anti-Jo-1 antikoru inflamatuvar miyopatilerin bir alt grubunda, özellikle antisentetaz sendromunda karşımıza çıkmaktadır. Bu antikorların her biri, doğru klinik bağlamda istendiğinde tanının netleştirilmesine önemli katkı sağlamaktadır.
Romatoid artritin laboratuvar değerlendirmesinde iki temel antikor öne çıkmaktadır. Bunlardan biri klasik romatoid faktör, diğeri ise siklik sitrüline peptide karşı gelişen antikorlar olarak bilinen anti-CCP antikorlarıdır. Romatoid faktör, IgM sınıfında bir otoantikor olup romatoid artrit dışında Sjögren sendromu, kronik enfeksiyonlar ve ileri yaş gibi durumlarda da pozitif bulunabilmektedir. Anti-CCP antikorları ise romatoid artrit için daha yüksek özgüllüğe sahip belirteçler arasında yer almaktadır. Bu antikorların erken evrede pozitifleşmesi, daha erozif ve seyri şiddetli bir hastalık gidişatına işaret edebilmektedir. Her iki testin birlikte istenmesi, tanının erken konulmasına ve prognozun öngörülmesine katkı sunmaktadır.
Vaskülit gruplarında en sık başvurulan testlerden biri ANCA, yani antinötrofil sitoplazmik antikor testidir. İndirekt immünfloresan yöntemiyle sitoplazmik ve perinükleer olmak üzere iki temel patern tanımlanmaktadır. Sitoplazmik patern genellikle proteinaz 3 antijenine karşı gelişen antikorlarla, perinükleer patern ise miyeloperoksidaz antijenine karşı gelişen antikorlarla ilişkilendirilmektedir. Granülomatöz polianjiit, mikroskobik polianjiit ve eozinofilik granülomatöz polianjiit gibi küçük damar vaskülitlerinin tanı ve izleminde bu antikorların önemli bir rolü bulunmaktadır. Klinik tablo tutarlı olduğunda ANCA pozitifliği, tanının desteklenmesinde belirleyici bir bulgu olarak değerlendirilmektedir.
Antifosfolipid sendromu, tekrarlayan tromboz ve gebelik komplikasyonlarıyla seyreden bir tablodur ve tanısında özel bir laboratuvar paneli kullanılmaktadır. Lupus antikoagülanı, antikardiyolipin antikorları ve beta-2 glikoprotein I antikorları bu panelin temel bileşenleridir. Test sonuçlarının en az on iki hafta arayla iki kez pozitif bulunması, kalıcı antikor varlığının belirlenmesi açısından önem taşımaktadır. Bu değerlendirme, hem primer hem de sistemik lupus eritematozus gibi hastalıklara ikincil gelişen antifosfolipid sendromu olgularında yönlendirici sonuçlar sunmaktadır. Test öncesi hastanın kullandığı antikoagülan ilaçlar ve son geçirilen tromboz atakları, sonuçların doğru yorumlanabilmesi için mutlaka değerlendirilmelidir.
Kompleman sistemi, doğal bağışıklığın önemli bir parçasıdır ve romatolojik hastalıkların izleminde kritik veriler sunmaktadır. C3 ve C4 düzeyleri, özellikle sistemik lupus eritematozusun aktivite değerlendirmesinde sıklıkla kullanılmaktadır. Aktif hastalık dönemlerinde kompleman tüketimi arttığı için C3 ve C4 düzeylerinde düşüşler gözlenebilmektedir. Bu düşüşler, klinik alevlenmeye eşlik ettiğinde tedavi kararlarının şekillenmesinde yol gösterici olmaktadır. Kalıtsal kompleman eksiklikleri de bazı otoimmün tabloların gelişimine zemin hazırlayabilmekte ve genç yaşta ortaya çıkan lupus benzeri tablolarda araştırılması gereken bir alan olarak değerlendirilmektedir.
Eklem sıvısının incelenmesi, romatolojide çoğu zaman altın değerinde bilgiler sunmaktadır. Şişlik ve efüzyon saptanan bir eklemden alınan sıvının makroskobik görünümü, hücre sayısı, hücre tipi, kristal analizi ve gerektiğinde kültürü değerlendirilmelidir. Berrak ve düşük hücreli sıvılar mekanik kaynaklı sorunları düşündürürken, bulanık ve yüksek hücreli sıvılar iltihabi ya da enfeksiyöz süreçlere işaret etmektedir. Polarize ışık mikroskobunda monosodyum ürat kristallerinin görülmesi gut hastalığını, kalsiyum pirofosfat kristallerinin görülmesi ise psödogut tablosunu desteklemektedir. Septik artrit şüphesinde eklem sıvısının kültürü hızlıca çalışılmalı, sonuç beklenmeden ampirik yaklaşım planlanmalıdır. Bu inceleme, birçok durumda tanıyı kesinleştirmekte belirleyici bir rol üstlenmektedir.
Ürik asit düzeyi, gut hastalığının değerlendirilmesinde temel biyokimyasal ölçümlerden biridir. Ancak akut gut atağı sırasında ürik asit düzeyinin normal veya düşük saptanabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle gut tanısı yalnızca ürik asit düzeyine dayandırılmamalı, klinik ve gerektiğinde kristal incelemesi ile birlikte değerlendirilmelidir. Hiperürisemi saptanan her bireyin gut hastası olmadığı, semptomsuz hiperüriseminin ayrı bir tablo oluşturduğu bilinmektedir. Ürik asit düzeyi ayrıca metabolik sendrom, böbrek fonksiyonu ve kardiyovasküler risk açısından da klinik anlam taşıyan bir parametredir.
Doku tiplemesi arasında yer alan HLA-B27, spondiloartrit grubu hastalıkların değerlendirilmesinde sıklıkla kullanılan bir belirteçtir. Ankilozan spondilit başta olmak üzere reaktif artrit, psöriatik artrit ve enflamatuvar bağırsak hastalığı ilişkili artritlerde HLA-B27 pozitifliği farklı oranlarda görülmektedir. Ancak sağlıklı bireylerde de belirli bir sıklıkta pozitif bulunabildiği için tek başına tanı koydurucu değildir. Uygun klinik bağlamda, görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde tanının desteklenmesinde katkı sunmaktadır. Ailevi Akdeniz ateşi düşünülen hastalarda ise MEFV gen mutasyon analizi önem taşımaktadır. Bu analiz, otoinflamatuvar tabloların doğrulanmasında ve genetik danışmanlık sürecinde yönlendirici bilgiler sunmaktadır.
Kas tutulumunun ön planda olduğu inflamatuvar miyopatilerde kreatin kinaz, laktat dehidrogenaz, aldolaz ve aspartat aminotransferaz gibi kas enzimleri değerlendirilmektedir. Bu enzimlerdeki yükselmeler, aktif kas hasarının varlığını yansıtmaktadır. Polimiyozit ve dermatomiyozit gibi tabloların tanı ve izleminde bu parametreler değerli veriler sunmaktadır. Ayrıca miyozite özgü antikor panelleri, alt tiplerin ayrımında ve prognozun öngörülmesinde giderek daha fazla kullanılmaktadır. Anti-Mi-2, anti-MDA5, anti-TIF1-gamma ve anti-HMGCR gibi antikorlar, kliniğe göre seçilerek istenmekte ve farklı organ tutulumları hakkında yol gösterici bilgiler sağlamaktadır.
Osteoporoz ve kemik metabolizmasıyla ilgili değerlendirmeler de romatoloji pratiğinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, D vitamini ve parathormon düzeyleri; kemik döngüsü hakkında bütüncül bir tablo ortaya koymaktadır. D vitamini eksikliği, hem kemik sağlığı hem de bağışıklık düzenlemesi açısından önem taşımakta ve romatolojik hastalıklarda sık değerlendirilen bir parametredir. Uzun süreli glukokortikoid kullanımı planlanan hastalarda kemik metabolizmasının kapsamlı değerlendirilmesi, olası kemik kayıplarının önlenmesinde belirleyici bir adım olarak kabul edilmektedir. Kemik yoğunluğu ölçümü ile birlikte laboratuvar verileri, kişiye özgü koruyucu planların oluşturulmasında birlikte kullanılmaktadır.
Biyolojik ve hedefe yönelik ilaç kullanımının romatolojide yaygınlaşmasıyla birlikte, tedavi öncesi ve izlemde bazı özel testler rutin uygulamalar arasına girmiştir. Hepatit B, hepatit C ve HIV taramaları, tüberküloz açısından tüberkülin deri testi veya interferon gama salınım testleri bu kapsamda değerlendirilmektedir. Latent tüberküloz taraması, TNF alfa inhibitörleri başta olmak üzere birçok biyolojik ajan öncesi gerekli görülen bir adım olarak yerini korumaktadır. Bu testler, tedavi güvenliğinin sağlanması ve enfeksiyon reaktivasyon riskinin azaltılması açısından kritik bir işlev üstlenmektedir. Ayrıca gebelik testi, aşı öyküsü ve immünizasyon durumu da tedavi planlaması öncesinde göz önünde bulundurulan unsurlardır.
Laboratuvar testlerinin doğru yorumlanmasında pre-analitik, analitik ve post-analitik süreçlerin tamamı belirleyici olmaktadır. Kan alma sırasında hastanın açlık durumu, kullandığı ilaçlar, egzersiz düzeyi ve son geçirdiği enfeksiyonlar sonuçları etkileyebilmektedir. Örneğin C-reaktif protein son enfeksiyon nedeniyle geçici olarak yüksek bulunabilmekte, sedimantasyon anemi veya gebelik gibi durumlardan etkilenebilmektedir. Bu nedenle sonuçların yalnızca sayısal değerine bakılarak değil, hastanın bütüncül klinik durumu göz önünde bulundurularak yorumlanması gerekmektedir. Ayrıca test sonuçlarının, laboratuvarlar arasında farklı yöntemlerle çalışılabildiği ve referans aralıklarının değişebileceği unutulmamalıdır. Aynı hastanın izleminde mümkün olduğunca aynı yöntem ve aynı laboratuvarın tercih edilmesi, uzun vadeli değerlendirmelerde tutarlılık sağlamaktadır.
Sonuç olarak romatolojide laboratuvar testleri, klinik değerlendirmenin yerine geçmeyen ancak onu güçlü biçimde tamamlayan araçlar olarak konumlanmaktadır. Genel iltihabi belirteçler, otoantikor panelleri, kompleman düzeyleri, eklem sıvısı analizi, doku tiplemesi ve özel biyobelirteçler; birbirini destekleyen bir bilgi ağı oluşturmaktadır. Bu ağın etkin biçimde kullanılabilmesi için testlerin uygun endikasyonla istenmesi, sonuçların klinik bağlam içinde yorumlanması ve izlemde tutarlı bir yaklaşımın sürdürülmesi gerekmektedir. Böylece romatolojik hastalıkların tanısı erken dönemde konulabilmekte, hastalık aktivitesi düzenli olarak takip edilebilmekte ve tedavi kararları bilimsel bir zemin üzerinde şekillendirilebilmektedir.
