Ortokeratoloji, gündüz saatlerinde net görme sağlamak amacıyla gece boyunca özel tasarlanmış sert gaz geçirgen kontakt lenslerin kullanıldığı, kırma kusurlarının kontrol altına alınmasına yönelik konservatif bir yaklaşımdır. Ortokeratoloji terimi, Yunanca kökenli olup "kornea şeklinin düzenlenmesi" anlamına gelmekte ve sıklıkla kısaltmayla ortho-K veya halk arasında gece lensi olarak anılmaktadır. Bu yaklaşımda kullanılan lensler, korneanın en dış tabakasını oluşturan epitel katmanına geçici basınç uygulayarak kornea eğriliğini yeniden şekillendirmekte ve bu sayede gündüz saatlerinde herhangi bir optik yardım gerektirmeksizin net görme sağlanmaktadır. Miyopi başta olmak üzere düşük dereceli astigmatizma ve bazı hipermetropi olgularında tercih edilebilen ortokeratoloji, özellikle çocukluk çağı miyopisinin ilerleme hızının yavaşlatılmasında son yıllarda öne çıkan bilimsel destekli bir seçenek olarak değerlendirilmektedir.
Ortokeratolojinin tarihsel gelişimi 1960'lı yıllara dayanmakta, ancak yöntemin günümüzdeki güvenilir uygulama biçimine ulaşması 1990'lı yılların sonlarında yüksek oksijen geçirgenliğine sahip sert gaz geçirgen lens materyallerinin geliştirilmesiyle mümkün olmuştur. İlk uygulamalarda düşük oksijen iletimi nedeniyle kornea hipoksisi riski bulunmaktayken, günümüzde kullanılan modern polimerler (Dk değerleri 100 ve üzerinde olan materyaller) gece boyunca yeterli oksijen geçişine olanak tanımakta ve kornea sağlığının korunmasına katkı sağlamaktadır. Uluslararası standartlarda üretilen ters geometri tasarımlı lensler, merkezden çevreye doğru farklılaşan eğrilikleriyle klasik lenslerden yapısal olarak ayrışmakta ve bu tasarım sayesinde korneanın merkezi bölgesinde geçici düzleşme, orta çevre bölgesinde ise hafif kalınlaşma oluşturulmaktadır.
Yöntemin biyomekanik temeli, korneanın en dış tabakası olan epitelin akışkan ve şekillenebilir yapısına dayanmaktadır. Gece uykusu boyunca lens ile göz kapağı arasında sıkışan gözyaşı tabakası, hidrostatik bir baskı oluşturarak epitel hücrelerinin merkezden çevreye doğru yeniden dağılımına yol açmaktadır. Bu yeniden dağılım sonucunda kornea ön yüzeyinin optik gücü değişmekte ve mevcut kırma kusuru geçici olarak nötralize edilmektedir. Uyanma sonrasında lens çıkarıldığında elde edilen düzeltici etkinin genellikle 12 ile 20 saat arasında sürdüğü klinik gözlemlerle bildirilmektedir. Ancak bu sürenin bireysel farklılıklar gösterebildiği, kornea kalınlığı, gözyaşı kalitesi ve kırma kusuru derecesine göre değişkenlik gösterebildiği unutulmamalıdır.
Ortokeratoloji yaklaşımının en belirgin avantajlarından biri, kalıcı cerrahi işlem gerektirmemesi ve tamamen tersinir nitelikte olmasıdır. Lens kullanımına ara verildiğinde kornea birkaç gün ya da hafta içerisinde kendi doğal şekline geri dönmekte, kırma kusuru başlangıç düzeyine dönmektedir. Bu özellik, özellikle korneal cerrahi yaşına henüz ulaşmamış bireylerde ve mesleği gereği gündüz saatlerinde gözlük ya da kontakt lens kullanamayan kişilerde önemli bir alternatif oluşturmaktadır. Pilotlar, sporcular, dalgıçlar, itfaiyeciler, askeri personel ve tozlu ortamlarda çalışan meslek gruplarında ortokeratoloji yönteminin işlevsel katkı sağladığı bildirilmektedir.
Çocukluk çağı miyopisinin kontrolü, ortokeratolojinin en fazla araştırılan uygulama alanlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Yapılan çok merkezli çalışmalarda, ortokeratoloji uygulanan çocuklarda aksiyel göz uzunluğu artışının, standart tek odaklı gözlük kullanan yaşıtlarına kıyasla belirgin şekilde daha yavaş ilerlediği gözlemlenmiştir. Yaklaşık yüzde kırk ile yüzde elli arasında değişen bir yavaşlama oranı bildirilen literatür verileri, yöntemin miyopi progresyonu üzerindeki etkisinin bilimsel dayanağını güçlendirmektedir. Bu etkinin, kornea orta çevresinde oluşan hafif kalınlaşma sonucunda periferik retinada meydana gelen miyopik defokusun aksiyel uzama sinyallerini baskılaması ile ilişkilendirildiği düşünülmektedir. Ancak bu mekanizmanın kesin biyolojik yolakları h├ól├ó araştırma konusudur ve her çocukta aynı oranda yavaşlama gözlenmeyebilmektedir.
Uygun aday seçimi, ortokeratoloji uygulamasının başarısını doğrudan etkileyen en kritik aşamalardan biri olarak kabul edilmektedir. Genel olarak sferik eşdeğeri –6.00 diyoptriye kadar olan miyopi ve –1.75 diyoptriye kadar olan astigmatizma olgularında yöntemin uygun olabileceği belirtilmektedir. Ancak bu sınırların ötesinde de deneyimli merkezlerde özel tasarım lenslerle uygulama yapılabildiği bilinmektedir. Adayın kornea topografisi, kornea kalınlığı, göz içi basıncı, gözyaşı miktarı ve kalitesi, göz kapağı yapısı, alerji öyküsü ve genel göz sağlığı ayrıntılı biçimde değerlendirilmelidir. Aktif göz enfeksiyonu, ileri düzey kuru göz sendromu, keratokonus gibi ektatik kornea hastalıkları, kontrolsüz kapak iltihabı ve ileri derecede irregüler astigmatizma varlığında yöntemin uygulanabilirliği sınırlanmaktadır.
Değerlendirme sürecinde kornea topografisi cihazlarıyla elde edilen ayrıntılı yüzey haritaları belirleyici rol oynamaktadır. Placido disk temelli topograflar, Scheimpflug görüntüleme sistemleri ve optik koherens tomografi tabanlı cihazlar aracılığıyla korneanın binlerce noktasından ölçüm alınmakta ve her hastaya özel lens tasarımı için gerekli parametreler belirlenmektedir. Bazı üreticiler, elde edilen bu topografik verileri doğrudan lens tasarım yazılımlarına aktararak tam kişiselleştirilmiş lens üretimini mümkün kılmaktadır. Standart parametrelerle üretilmiş kalıp lensler bazı hastalarda yeterli sonuç verebilirken, atipik kornea şekillerinde özel tasarım gerekli olmaktadır. Bu nedenle uygulamanın deneyimli ve gerekli teknolojik donanıma sahip merkezlerde yürütülmesi önerilmektedir.
Lens uyum sürecinin ilk aşamasında hastaya lensin taşınması, yerleştirilmesi, çıkarılması ve hijyenik bakımı ayrıntılı olarak öğretilmektedir. İlk gece uygulamasının ardından ertesi sabah kontrol muayenesi yapılmakta, kornea üzerindeki lens hareketleri, merkezleme durumu, göz sağlığı ve elde edilen görme keskinliği değerlendirilmektedir. İlk hafta içerisinde birkaç kontrol seansı planlanmakta, bu süreçte lens tasarımında gerekli düzenlemeler yapılabilmektedir. Genellikle bir ile iki hafta içerisinde stabil bir görme düzeyine ulaşılmakta, sonraki aylarda kontrol aralıkları kademeli olarak seyrekleştirilmektedir. Yıllık takip muayeneleri, korneanın uzun dönem sağlığını izlemek ve lens performansını değerlendirmek açısından temel bir gerekliliktir.
Yöntemin olası yan etkileri ve riskleri konusunda hasta ve ailesinin ayrıntılı biçimde bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. En sık karşılaşılan geçici yakınmalar arasında hafif göz tahrişi, gözlerde kızarıklık, ışık halkaları görme, ilk günlerde gündüz saatlerinde görme dalgalanması ve kuruluk hissi sayılmaktadır. Bu bulguların büyük çoğunluğu uyum sürecinde azalma eğilimi göstermektedir. Ancak en ciddi endişe konusu, uygun olmayan hijyen koşullarında ortaya çıkabilen mikrobiyal keratit olarak bilinen kornea enfeksiyonu riskidir. Özellikle Acanthamoeba ve Pseudomonas türü mikroorganizmalarla ilişkili enfeksiyon vakaları, tüm gecelik lens uygulamalarında dikkatle takip edilmelidir. Lenslerin musluk suyu ile temas ettirilmemesi, saklama solüsyonlarının düzenli olarak yenilenmesi, lens kaplarının haftada iki kez temizlenmesi ve üç ay ile altı ay arasında yenilenmesi bu riskin azaltılmasına katkı sağlar.
Ortokeratoloji uygulamasının başarılı sürdürülmesi büyük ölçüde disiplinli lens bakımına ve düzenli kullanım alışkanlığına bağlıdır. Lenslerin her gece takılması gerekmekte, uygulamaya ara verildiğinde kırma kusuru geri dönmektedir. Bu nedenle yöntem, düzenli kontakt lens hijyenine ve gece uykusuna uyum sağlayabilen bireylerde daha başarılı sonuçlar doğurmaktadır. Küçük yaş grubunda ebeveyn desteği belirleyici bir etken olarak öne çıkmakta, ailenin süreci takip etme ve rehberlik etme sorumluluğu yöntemin uzun dönem başarısını doğrudan etkilemektedir. Uyum güçlüğü çeken çocuklarda ve ihmalk├ór lens kullanımı sergileyen bireylerde yaklaşım tekrar değerlendirilmelidir.
Diğer miyopi kontrol yöntemleriyle karşılaştırıldığında ortokeratolojinin belirgin avantajları ve sınırlılıkları bulunmaktadır. Düşük konsantrasyonlu atropin damla uygulaması, çok odaklı yumuşak kontakt lensler ve özel gözlük tasarımları, çocukluk çağı miyopisinin ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik alternatif seçeneklerdir. Ortokeratolojinin bu seçeneklerden ayrıştığı temel özellik, gündüz saatlerinde herhangi bir optik yardım gerektirmeden net görme sağlamasıdır. Ancak yöntemin gecelik uygulanma zorunluluğu, uygun hijyene bağımlılığı ve göreceli olarak yüksek başlangıç gideri, karar aşamasında değerlendirilmesi gereken unsurlar arasında yer almaktadır. Her hastanın bireysel yaşam koşulları, motivasyonu, refraksiyon değerleri ve göz sağlığı verileri göz önünde bulundurularak en uygun yaklaşım belirlenir.
Erişkin bireylerde ortokeratoloji uygulaması, refraktif cerrahi düşünen ancak henüz karar veremeyen ya da cerrahi için uygun bulunmayan hastalarda geçici bir seçenek olarak değerlendirilebilmektedir. İnce kornea, kuru göz problemleri, gebelik dönemi veya mesleki kısıtlamalar nedeniyle lazer cerrahisi ertelenmesi gereken bireylerde yöntem kısa ve orta vadeli çözüm sunabilmektedir. Ayrıca daha önce refraktif cerrahi geçirmiş ancak zamanla düşük dereceli kırma kusuru geri dönen hastalarda seçilmiş olgularda ortokeratoloji uygulanabilmekte, ancak bu grup için kornea yüzey düzensizlikleri nedeniyle özel tasarım lens gereksinimi artmaktadır. Karar süreci deneyimli hekim değerlendirmesi gerektirir.
Ortokeratolojinin uzun dönem sonuçları ile ilgili yayınlanan on yıllık ve daha uzun süreli takip çalışmaları, yöntemin uygun hasta grubunda güvenli biçimde sürdürülebildiğini göstermektedir. Ancak yöntemin sonlandırılması durumunda kornea şeklinin ve dolayısıyla kırma kusurunun başlangıç değerlerine dönmesi beklenmektedir. Bu geri dönüş sürecinin bireyden bireye değiştiği, bazı olgularda birkaç gün, bazılarında ise haftalar sürebildiği bildirilmektedir. Kalıcı görme keskinliği kaybı ya da kornea şeklinde geri döndürülemez değişiklikler nadiren rapor edilmiş olup, bu vakaların büyük çoğunluğu enfeksiyon komplikasyonlarıyla ilişkilendirilmiştir.
Toplumsal düzeyde miyopi görülme sıklığının hızla artması, özellikle Asya kökenli popülasyonlarda yüzde seksenlere ulaşan oranlar ve Batı ülkelerinde de yükselen prevalans, miyopi kontrol yöntemlerine olan ilgiyi artırmaktadır. Ekranlara uzun süre maruz kalma, yakın çalışma alışkanlıklarının yoğunlaşması ve açık havada geçirilen sürenin azalması, çocukluk çağı miyopisinin başlangıç yaşını erkene çekmekte ve ilerleme hızını artırmaktadır. Bu bağlamda ortokeratoloji, farmakolojik ve optik seçeneklerle birlikte değerlendirilmesi önerilen çok yönlü miyopi yönetimi stratejilerinin önemli bir bileşeni olarak kabul edilmektedir. Doğru endikasyonla, uygun teknik altyapıyla ve deneyimli klinik ekiplerle uygulandığında yöntemin görsel yaşam kalitesine katkı sağladığı bildirilmektedir. Yaklaşımın bireysel uygunluğuna ilişkin nihai değerlendirme, ayrıntılı göz muayenesi ve topografik inceleme sonrasında konusunda deneyimli göz hastalıkları hekimi tarafından yapılmalıdır.
