Pulmoner Hamartom

Pulmoner hamartom, akciğer dokusunun içinde gelişen, iyi huylu (kanser olmayan) kitlelerin başında gelir. Akciğerlerin kendi yapısında bulunan kıkırdak, yağ, bağ dokusu ve solunum yolu örtü hücrelerinin düzensiz biçimde bir arada toplanmasıyla oluşan bu kitle, genellikle yavaş büyür ve uzun yıllar boyunca hiçbir belirti vermeden sessiz kalabilir. Pek çok kişide tesadüfen çekilen akciğer grafisi ya da bilgisayarlı tomografi (kesitsel akciğer görüntülemesi) sırasında fark edilir ve bu nedenle hastalar tanıyı duyduklarında oldukça şaşırır.

Hamartom kelimesi tıpta, vücudun normalde bulunması gereken dokularının yanlış yerde ya da yanlış oranda bir araya gelmesini anlatır. Pulmoner hamartom da bu tanımın akciğerdeki karşılığıdır. Çoğu zaman tek bir akciğer lobunda, çapı birkaç milimetreden birkaç santimetreye uzanan yuvarlak bir nodül (küçük yuvarlak doku topağı) şeklinde görülür. Yapısı içinde sıklıkla kireçlenme (kalsifikasyon) ve yağ bulunması, görüntüleme yöntemlerinde tanıyı kolaylaştıran önemli ipuçlarından biridir. Yazının ilerleyen bölümlerinde kimlerde daha sık görüldüğü, hangi belirtileri verebildiği, nedenleri, tanı süreci, olası komplikasyonları ve doktora başvuru gerektiren durumlar adım adım ele alınacaktır.

Kimlerde Görülür?

Pulmoner hamartom, erişkin yaş grubunun iyi huylu akciğer kitleleri arasında en sık karşılaşılan tablolardan biridir. Genellikle 40 yaş üzerindeki kişilerde fark edilir ve en yüksek görülme sıklığı 50 ile 70 yaş arasındadır. Bu durumun temel nedeni, hamartomun yavaş büyümesi ve uzun süre belirti vermemesidir; kitle yıllar içinde sessizce büyür, ancak çekilen akciğer görüntülemelerinde dikkat çeker. Çocukluk ve gençlik döneminde son derece nadir görülür; bu yaş grubunda akciğerde saptanan kitlelerin başka nedenleri öncelikle araştırılır.

Erkeklerde kadınlara göre biraz daha sık rastlandığı bilinmektedir. Bu farkın net bir nedeni gösterilememiş olsa da sigara kullanımının ve mesleksel akciğer maruziyetlerinin erkeklerde daha yüksek olması, görüntüleme sıklığının ve dolayısıyla tesadüfi tanı oranının artmasında rol oynayabilir. Sigara içen bireylerde akciğer grafileri ve tomografiler daha sık çekildiğinden, hamartom gibi sessiz kitlelerin yakalanma olasılığı da yükselir. Yine de pulmoner hamartomun doğrudan sigaraya bağlı geliştiği söylenemez.

Akciğer ya da göğüs bölgesini ilgilendiren başka şikayetler nedeniyle takip edilen kişilerde de hamartoma daha sık rastlanır. Kronik öksürük, tekrarlayan akciğer iltihapları, mesleksel toz maruziyeti, geçirilmiş tüberküloz öyküsü gibi nedenlerle ileri görüntüleme yapılan hastalarda küçük hamartom nodülleri tesadüfen görülebilir. Ayrıca akciğer kanseri taraması kapsamında düşük doz tomografi çektiren risk gruplarında da bu iyi huylu kitleler ortaya çıkabilir. Nadir bir genetik durum olan Carney üçlüsünde ise pulmoner hamartom başka tümörlerle birlikte tabloya eşlik edebilir.

Hamartomun ortaya çıkması için belirli bir meslek ya da yaşam tarzı gerekli değildir. Hem aktif çalışan hem de emeklilik döneminde olan bireylerde benzer sıklıkta görülebilir. Aile öyküsü çoğu hastada belirgin değildir; yani anne, baba ya da kardeşlerde hamartom bulunması zorunlu bir bulgu sayılmaz. Bu nedenle herhangi bir yaş grubundaki bireyde akciğerde nodül saptandığında, hamartom her zaman olası tanılar arasında akla getirilmelidir.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Pulmoner hamartomun en belirgin özelliği, çoğu hastada hiçbir belirti vermemesidir. Kitle, akciğerin dış kısımlarına yakın yerleşmişse hava yollarını ya da kan damarlarını sıkıştırmaz ve hasta uzun yıllar boyunca tamamen sağlıklı hisseder. Bu nedenle hamartomların büyük bir bölümü, başka bir nedenle yapılan akciğer film çekimi sırasında tesadüfen fark edilir. Hastalar genellikle “bir şikayetim yoktu, kontrol amaçlı çekilen filmde görüldüÔÇØ cümlesini sıkça kurar.

Belirti veren olgularda en sık görülen yakınma uzun süreli, açıklanamayan öksürüktür. Özellikle hamartom büyük bir bronşa (ana hava yoluna) yakın yerleşmişse hava akımını tahriş edebilir ve inatçı kuru öksürüğe yol açabilir. Bazı hastalarda göğüs ağrısı, derin nefes alırken hafif batma hissi ya da sırtın üst kısmına yayılan rahatsızlık tarif edilir. Bu şikayetler genellikle hafif düzeydedir ve günlük yaşamı çok zorlamasa da kişinin dikkatini çeker.

Hava yolunu daraltacak şekilde yerleşmiş büyük hamartomlarda tablo daha belirgin olabilir. Bu hastalarda tekrarlayan akciğer iltihapları, aynı bölgede yineleyen zatürre atakları, hırıltılı solunum ve nefes darlığı ortaya çıkabilir. Hava yolu kısmen tıkandığında balgam birikir, bu da bakteriyel enfeksiyonların kolayca yerleşmesine zemin hazırlar. Bazen balgamda çizgi şeklinde kan görülmesi de hastayı endişeye sürükleyebilir ve hekime başvurusunu hızlandırır.

Hamartomda görülebilecek bulgular özet olarak şu şekilde sıralanabilir:

• Uzun süreli kuru öksürük ya da nadiren balgamlı öksürük
• Aynı akciğer bölgesinde yineleyen iltihap ve ateş atakları
• Hafif düzeyde göğüs ağrısı, batma ya da sıkışma hissi
• Efor sırasında belirginleşen nefes darlığı ve çabuk yorulma
• Bazı olgularda hırıltılı solunum ve nadiren balgamda kan izi

Bu bulguların hiçbiri pulmoner hamartoma özgü değildir; başka akciğer hastalıklarında da benzer şikayetler görülebilir. Bu nedenle uzun süredir geçmeyen solunum yakınmalarında hekime başvurmak ve gerekli görüntüleme incelemelerini yaptırmak önemlidir. Belirti vermeyen olgularda bile rutin sağlık kontrollerinde fark edilen nodüllerin ayrıntılı değerlendirilmesi gerekir.

Nedenleri Nelerdir?

Pulmoner hamartomun neden ortaya çıktığı tıbbi açıdan henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. Günümüzdeki bilgilere göre hamartom, doğuştan gelen bir gelişim bozukluğundan çok, akciğer dokusunda yaşam boyu meydana gelen hücresel değişikliklerin bir sonucu olarak değerlendirilir. Akciğerin destek dokusunda yer alan mezenkimal hücreler (kıkırdak, yağ ve bağ dokusu üreten temel hücreler), zaman içinde kontrolsüz biçimde çoğalır ve düzensiz bir kitle halini alır.

Yapılan moleküler çalışmalarda, bazı pulmoner hamartom hücrelerinde belirli kromozom düzensizliklerinin bulunduğu gösterilmiştir. Özellikle 6. ve 14. kromozomların belirli bölgelerinde yer değiştirmelere sık rastlanır. Bu değişiklikler kalıtsal değildir, yani anne babadan çocuğa geçmez; doku içinde sonradan oluşan, hücreye özgü değişiklikler olarak kabul edilir. Bu nedenle hamartomu olan bir kişinin çocuklarında aynı hastalığın görülme riski genel topluma göre belirgin biçimde artmaz.

Sigara, hava kirliliği, asbest ya da mesleksel tozların pulmoner hamartoma doğrudan neden olduğuna dair kesin bilgi yoktur. Bu etkenler akciğer kanseri ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı için önemli risk taşır, ancak hamartomun gelişiminde belirleyici rol oynadıkları gösterilmemiştir. Yine de sigara içen kişilerde akciğer görüntülemesi daha sık yapıldığı için hamartomların fark edilme oranı artar. Bu durum, sigaranın hastalığın nedeni olduğu yanılgısına yol açmamalıdır.

Çok nadir olarak hamartom, bazı genetik sendromların parçası olarak da ortaya çıkabilir. Carney üçlüsü adı verilen tabloda, akciğerdeki hamartom yanında midede özel bir tümör ve sinir kökenli başka kitleler bir arada bulunur. Cowden sendromu gibi farklı genetik durumlarda da vücudun çeşitli organlarında hamartomatöz kitleler görülebilir. Bu sendromlar genel toplumda çok az sayıda kişide bulunur ve hamartom olgularının büyük çoğunluğu bunlardan tamamen bağımsız gelişir.

Tanı Nasıl Konulur?

Pulmoner hamartom tanısı genellikle görüntüleme yöntemleri ile başlar. Hekim, hastanın şikayetlerini dinledikten sonra ayrıntılı bir öykü alır, sigara kullanımı, mesleksel maruziyetler, geçirilmiş akciğer hastalıkları ve aile öyküsü hakkında bilgi toplar. Fizik muayene sırasında akciğerler dikkatlice dinlenir, ancak küçük hamartomlarda muayene bulguları çoğu zaman normaldir. Bu nedenle tanı yolculuğunda görüntüleme yöntemleri belirleyici unsurdur.

İlk basamakta genellikle akciğer grafisi (göğüs röntgeni) çekilir. Bu filmde yuvarlak, sınırları belirgin bir nodülün görülmesi hekimi düşündürür. Ancak akciğer grafisi nodülün ayrıntılı yapısını göstermekte yetersiz kalır. Bu nedenle bir sonraki adımda yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi (akciğerin ince kesitlerle değerlendirildiği görüntüleme) istenir. Tomografide hamartomun içinde yağ dokusu ve patlamış mısır görünümünde kireçlenme saptanması, tanı için oldukça değerli ipuçları sunar.

Gerekli görüldüğünde manyetik rezonans görüntüleme (MR) ya da pozitron emisyon tomografisi (PET) de istenebilir. PET incelemesi, kitlenin metabolik aktivitesini gösterir ve iyi huylu nodüllerle kötü huylu nodüller arasında ayrım yapmaya yardımcı olur. Hamartomlar genellikle düşük metabolik aktivite gösterir; bu da kanser şüphesini azaltır. Bununla birlikte sadece görüntüleme bulgularına dayanarak tanı koymak her zaman mümkün değildir, özellikle kireçlenme ve yağ dokusu belirgin değilse ek incelemeler gerekir.

Tanıyı kesinleştirmek için bazı durumlarda doku örneği alınması gerekir. Bu amaçla en sık başvurulan yöntemler şunlardır:

• Bronkoskopi (esnek bir kamera ile hava yollarının içeriden incelenmesi)
• Tomografi eşliğinde iğne biyopsisi (deri üzerinden ince iğne ile doku alınması)
• Endobronşiyal ultrason eşliğinde örnekleme
• Cerrahi biyopsi ile kitlenin tamamının ya da bir parçasının çıkarılması

Alınan doku örneği patoloji laboratuvarında incelendiğinde, kıkırdak, yağ, bağ dokusu ve solunum yolu örtü hücrelerinin bir arada bulunması hamartom tanısını kesinleştirir. Patolojik inceleme aynı zamanda kötü huylu hücrelerin olup olmadığını da değerlendirir ve bu yönüyle kesin tanı sağlar. Tanı süreci hasta için kaygı verici olabilir; ancak deneyimli ekiplerle yürütülen değerlendirme, gereksiz girişimleri en aza indirir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Pulmoner hamartomların büyük çoğunluğu yıllar boyunca herhangi bir sorun çıkarmadan akciğerde kalabilir. Buna karşın bazı olgularda kitlenin yerleşim yeri, büyüklüğü ve büyüme hızı nedeniyle çeşitli komplikasyonlar gelişebilir. Bu komplikasyonların farkında olmak, hastaların ve yakınlarının takip sürecine daha bilinçli yaklaşmasını sağlar. Belirti vermeyen küçük hamartomlarda komplikasyon riski oldukça düşüktür ve düzenli kontrollerle süreç güvenli biçimde yönetilir.

Hava yoluna yakın yerleşmiş hamartomlar, zaman içinde bronşu kısmen ya da büyük ölçüde tıkayabilir. Bu durumda kitlenin gerisinde kalan akciğer bölgesi havalanamaz, balgam birikir ve tekrarlayan akciğer iltihapları gelişir. Aynı bölgede yineleyen zatürre atakları, hekim için altta yatan bir kitleyi düşündürmesi gereken önemli bir uyarı işaretidir. Tedavi edilmeyen tıkanıklıklarda zamanla bronşektazi (hava yollarının kalıcı genişlemesi) ya da akciğer apsesi gibi daha ağır tablolar oluşabilir.

Hamartom içindeki damarlanma genellikle azdır, ancak büyüyen ya da hava yolunu tahriş eden kitlelerde balgamda kan görülmesi (hemoptizi) yaşanabilir. Hafif kanama atakları çoğu zaman kendiliğinden geriler, ancak tekrarlayan ya da bol miktarda kanamalar acil değerlendirme gerektirir. Nadiren büyük hamartomlar, akciğerin bir bölümünün sönmesine (atelektazi) yol açarak nefes darlığını belirgin biçimde artırabilir. Bu durumda hastanın günlük yaşam kalitesi düşer, merdiven çıkma ya da kısa yürüyüşler bile zorlayıcı olabilir.

Komplikasyonlar arasında kötü huylu dönüşüm ihtimali sıkça merak edilir. Pulmoner hamartomun kansere dönüşme olasılığı genel toplumda son derece düşüktür. Buna karşın bazı çalışmalarda hamartomu olan kişilerde akciğer kanseri görülme sıklığının hafifçe artabileceği belirtilmektedir. Bu nedenle özellikle sigara öyküsü bulunan ve yaşlı hastalarda, hamartom saptansa bile akciğerin diğer bölgeleri düzenli olarak değerlendirilmelidir. Komplikasyon yönetimi, deneyimli bir göğüs cerrahisi ekibinin değerlendirmesiyle uygun yaklaşımla yönetilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Sağlık kontrolü sırasında çekilen bir filmde akciğerinizde nodül ya da kitle saptandığını öğrendiyseniz, hiçbir şikayetiniz olmasa bile bir göğüs hastalıkları ya da göğüs cerrahisi uzmanından değerlendirme almanız gereklidir. Çoğu zaman bu nodüller iyi huylu olur, ancak tablonun ayrıntılı incelenmesi ve takip planının oluşturulması önemlidir. Erken değerlendirme, hem gereksiz endişeyi azaltır hem de olası ciddi durumların gözden kaçmasını engeller.

Üç haftadan uzun süren öksürüğünüz varsa, özellikle balgamda kan izi görüyorsanız mutlaka bir hekime başvurmalısınız. Aynı şekilde yıl içinde aynı akciğer bölgesinde tekrar tekrar zatürre geçirdiyseniz, altta yatan bir nedenin araştırılması gerekir. Efor sırasında belirginleşen nefes darlığı, açıklanamayan kilo kaybı, geceleri terleme ve uzun süreli ateş gibi şikayetler de değerlendirilmesi gereken önemli bulgular arasındadır.

Göğüs bölgesinde uzun süre devam eden ağrı, sırtın üst kısmına yayılan rahatsızlık ya da derin nefes alırken artan batma hissi yaşıyorsanız da hekim kontrolünü ertelememelisiniz. Sigara içiyor ya da geçmişte uzun yıllar içtiyseniz, bu tür şikayetlerin nedenini araştırmak hem hamartom hem de akciğer kanseri gibi tabloları erkenden ayırt etmeye yardımcı olur. Daha önce akciğerinde hamartom saptanmış ve takipten çıkmış kişilerin de belirli aralıklarla kontrole gitmesi önerilir.

Son Değerlendirme

Pulmoner hamartom, akciğer dokusunun farklı yapı taşlarının düzensiz biçimde bir araya gelmesiyle oluşan, çoğu zaman sessiz seyreden iyi huylu bir kitledir. Hastaların büyük bölümünde belirti vermez ve tesadüfen fark edilir; ancak hava yoluna yakın yerleşen ya da büyüyen olgularda öksürük, tekrarlayan iltihaplar ve nefes darlığı gibi şikayetlere yol açabilir. Ayrıntılı görüntüleme yöntemleri ve gerektiğinde alınan doku örneği ile kesin tanı sağlar; takip ya da cerrahi seçenekler hastanın bireysel özelliklerine göre belirlenir.

Koru Hastanesi Göğüs Cerrahisi bölümünde uzman hekimlerimiz, pulmoner hamartom gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.