Hiperparatiroidizm

Hiperparatiroidizm, boyun bölgesinde tiroid bezinin hemen arkasında yer alan paratiroid bezlerinin gereğinden fazla hormon salgılaması sonucu ortaya çıkan bir endokrin sistem rahatsızlığıdır. Paratiroid bezleri küçük yapıda olmalarına karşın vücuttaki kalsiyum dengesini düzenleyen ana organlardır. Bu bezlerden salgılanan paratiroid hormon (PTH), kemiklerden kana kalsiyum geçişini, böbreklerden kalsiyum emilimini ve bağırsaklardan D vitamini aracılığıyla kalsiyum alımını yönetir. Hormon dengesi bozulduğunda kan kalsiyum düzeyleri sessiz biçimde yükselir ve uzun süre fark edilmeyebilir.

Hastalığın yavaş ilerleyen yapısı nedeniyle pek çok kişi yıllarca belirgin bir şikayet hissetmez. Yorgunluk, halsizlik, unutkanlık ya da kemik ağrıları gibi günlük yaşamda sıkça karşılaşılan yakınmalar nedeniyle tanı çoğunlukla rutin kan tahlillerinde yüksek kalsiyum saptanmasıyla konulur. Erken dönemde fark edildiğinde hem böbrek hem de kemik sağlığı korunabildiğinden, hastalığı tanımak ve risk gruplarını bilmek büyük önem taşır. Aşağıdaki bölümlerde hiperparatiroidizmin kimlerde görüldüğü, hangi belirtilerle kendini gösterdiği, nedenleri, tanı yöntemleri, olası komplikasyonları ve doktora başvuru zamanlaması ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

Kimlerde Görülür?

Hiperparatiroidizm her yaş grubunda görülebilse de en sık 50 yaş üstü kadınlarda karşılaşılır. Menopoz sonrası dönemde östrojen hormonunun azalması kemiklerden kalsiyum kaybını hızlandırdığı için bu yaş grubu özellikle dikkat çeker. Kadınlarda görülme sıklığı erkeklere kıyasla yaklaşık üç kat daha yüksektir. Yine de erkeklerde, çocuklarda ve genç yetişkinlerde de hastalığa rastlanabilir; bu nedenle kalsiyum yüksekliği saptanan her yaştaki hastada paratiroid bezleri akla gelmelidir.

Boyun bölgesine daha önce radyoterapi (ışın tedavisi) almış kişilerde paratiroid bezlerinde adenom (iyi huylu büyüme) gelişme olasılığı artar. Tiroid kanseri, lenfoma ya da çocuklukta uygulanan bademcik bölgesi ışınlamaları gibi öyküler bu açıdan değerli bilgilerdir. Ayrıca ailesinde MEN sendromu (Multipl Endokrin Neoplazi) bulunan bireylerde paratiroid bezlerinin birden fazlasında büyüme görülebilir. Bu kalıtsal tablolar genellikle daha erken yaşta ortaya çıkar ve aile öyküsünün sorgulanmasıyla tespit edilir.

Uzun süre lityum içeren ilaç kullanan psikiyatri hastaları da risk altındadır; çünkü lityum paratiroid bezlerini doğrudan uyararak hormon salınımını artırabilir. Böbrek yetmezliği olan hastalarda ise vücudun kalsiyum-fosfor dengesini koruma çabası sonucu paratiroid bezleri sürekli uyarılır ve zamanla büyür. D vitamini eksikliği yaygın olan toplumlarda da hafif düzeyde paratiroid uyarımı sıklıkla görülür. Beslenme alışkanlıkları, güneş ışığından az yararlanan yaşam tarzı ve hareketsizlik gibi etmenler hastalığın görülme sıklığını etkileyen unsurlar arasındadır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Hiperparatiroidizmin belirtileri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Bazı hastalarda hiçbir şikayet bulunmazken bazılarında günlük yaşamı zorlaştıracak düzeyde yakınmalar ortaya çıkar. Belirtilerin çoğu yükselen kan kalsiyumunun dolaylı etkileri sonucu gelişir. Eski tıp kitaplarında bu durum "taşlar, kemikler, karın ağrıları ve ruhsal iniş çıkışlar" biçiminde özetlenir; bu kısa tanım hastalığın çok yönlü etkisini yansıtır. Belirtilerin sinsi biçimde yıllar içinde yerleşmesi tanıyı geciktiren bir etkendir.

Hastaların önemli bir kısmı sürekli yorgunluk, halsizlik ve dikkat dağınıklığı tanımlar. Önceden kolaylıkla yapılan işler yorucu hale gelir, gün içinde konsantrasyon güçlüğü ve unutkanlık fark edilir. Hafif depresif duygulanım, sinirlilik ve uyku düzensizlikleri eşlik edebilir. Kemiklerde ve eklemlerde nedeni açıklanamayan ağrılar, özellikle bel ve kalça bölgesinde rahatsızlık hissi yaygındır. Kemik yoğunluğunun azalması nedeniyle küçük travmalarla bile kırık gelişebilir; bilek, omurga ve kalça kırıkları öne çıkar.

Sindirim sistemine ait belirtiler de oldukça sık görülür. İştahsızlık, bulantı, kabızlık ve karın ağrısı bunların başında gelir. Bazı hastalarda mide ülseri ya da pankreas iltihabı (pankreatit) tabloya eşlik edebilir. Aşırı susuzluk hissi ve sık idrara çıkma, böbreklerin yüksek kalsiyumu atma çabasının doğal sonucudur. Böbrek taşları, hiperparatiroidizmin en bilinen bulgularındandır ve genç yaşta tekrarlayan taş düşürme öyküsü olan kişilerde mutlaka araştırılmalıdır.

Genel görünüm açısından ciltte kuruluk, kaşıntı ve gözlerde kalsiyum birikimine bağlı bantlar oluşabilir. Kalp ritim bozuklukları, yüksek tansiyon eğilimi ve damar sertliği bulguları ileri evrelerde ortaya çıkabilir. Belirtiler tek başına hastalığa özgü olmadığı için tanı için kan tahlilleri belirleyici unsurdur. Hastaların büyük bölümünde yakınmalar başka nedenlere yorulduğu için doğru değerlendirme yapılana kadar uzun süre geçebilir.

Nedenleri Nelerdir?

Hiperparatiroidizm üç ana grupta değerlendirilir: primer, sekonder ve tersiyer biçim. Primer hiperparatiroidizm en sık karşılaşılan türdür ve paratiroid bezlerinden birinde gelişen iyi huylu adenom nedeniyle ortaya çıkar. Hastaların yaklaşık yüzde sekseninde tek bezde büyüme görülürken küçük bir bölümünde dört bezin tamamı etkilenir. Çok nadir olarak paratiroid kanseri de tabloya neden olabilir; ancak bu durum oldukça seyrektir.

Sekonder hiperparatiroidizm, paratiroid bezlerinin kendiliğinden değil vücudun başka bir sorununa yanıt olarak aşırı çalışmasıyla gelişir. En sık görülen nedenler arasında kronik böbrek yetmezliği ve şiddetli D vitamini eksikliği bulunur. Böbrekler yeterince çalışmadığında fosfor birikir, kalsiyum düşer ve bu denge bozukluğu paratiroid bezlerini sürekli uyarır. Benzer biçimde D vitamini eksikliğinde bağırsaklardan kalsiyum emilimi azalır ve bezler kalsiyumu yükseltmek için fazla çalışır. Bu tablo özellikle güneşten yeterince yararlanamayan, kapalı ortamda yaşayan veya beslenme alışkanlıkları kısıtlı kişilerde belirgindir.

Tersiyer hiperparatiroidizm ise uzun süren sekonder durumun ardından paratiroid bezlerinin özerk biçimde çalışmaya başlamasıdır. Genellikle ileri böbrek yetmezliği olan ve uzun yıllar diyaliz tedavisi gören hastalarda gözlenir. Bezler artık vücudun ihtiyacından bağımsız olarak hormon salgılar ve kalsiyum düzeyi yükselir. Bunların dışında genetik geçişli MEN tip 1 ve tip 2A sendromları ile ailevi hiperkalsemi gibi nadir kalıtsal bozukluklar da hastalığın temelinde rol oynayabilir. Aile öyküsünün ayrıntılı sorgulanması, kalıtsal nedenlerin ayırt edilmesinde belirleyici unsurdur.

• Paratiroid adenomu (iyi huylu büyüme)
• Paratiroid bezlerinin tamamında büyüme (hiperplazi)
• Kronik böbrek yetmezliği
• Uzun süreli D vitamini eksikliği
• Lityum içeren ilaçların uzun kullanımı
• Boyun bölgesine geçmişte uygulanan ışın tedavisi
• MEN sendromları gibi genetik tablolar

Tanı Nasıl Konulur?

Hiperparatiroidizmin tanısı çoğunlukla rutin kan tahlillerinde yüksek kalsiyum değerinin fark edilmesiyle başlar. Şüphe duyulduğunda ilk basamak kan kalsiyum, fosfor, paratiroid hormon (PTH) ve D vitamini düzeylerinin ölçülmesidir. Primer hiperparatiroidizmde kalsiyum ve PTH yüksek, fosfor genellikle düşüktür. Sekonder biçimde ise kalsiyum normal veya düşük, PTH yüksek olarak saptanır. Bu profil hastalığın türünü ayırt etmede kesin tanı sağlar.

Tanı doğrulandıktan sonra hangi bezin sorumlu olduğunu belirlemek için görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Boyun ultrasonografisi ilk tercih edilen yöntemdir; bezlerdeki büyümeyi ve kanlanmayı ortaya koyar. Sintigrafi olarak bilinen sestamibi taraması ise hiperaktif bezi belirlemede oldukça başarılıdır. Daha karmaşık olgularda dört boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D BT) ya da manyetik rezonans (MR) görüntülemesi tercih edilebilir. Bu yöntemler özellikle daha önce boyun cerrahisi geçirmiş hastalarda kalan paratiroid dokusunu saptamak için yararlıdır.

Hastalığın etkilerini değerlendirmek amacıyla ek tetkikler de yapılır. Kemik mineral yoğunluğu ölçümü (DEXA), kemik kaybının derecesini gösterir ve kalça, omurga ve önkol bölgelerinden ölçüm alınır. 24 saatlik idrar kalsiyum ölçümü, böbrek taşı oluşumu açısından bilgi sağlar. Böbrek ultrasonu veya tomografisiyle olası taşlar değerlendirilir. Gerekli durumlarda kemik döngüsünü yansıtan belirteçler ve genetik testler de yapılabilir. Tüm bu değerlendirmelerin birlikte ele alınması, hastalığın tedavi planının kişiye özel biçimde belirlenmesine olanak tanır.

• Kan kalsiyum, fosfor, PTH ve D vitamini ölçümü
• Boyun ultrasonografisi
• Sestamibi sintigrafisi
• Dört boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D BT)
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA)
• 24 saatlik idrar kalsiyum analizi
• Böbrek görüntüleme tetkikleri

Komplikasyonlar Nelerdir?

Hiperparatiroidizm uzun süre fark edilmediğinde vücudun pek çok sistemi etkilenir. En sık ve en bilinen komplikasyon kemik sağlığında bozulmadır. Yüksek PTH düzeyleri kemiklerden kalsiyum çekilmesine yol açtığı için kemik yoğunluğu azalır, osteoporoz (kemik erimesi) gelişir. Bilek, kalça ve omurga kırıkları, küçük travmalarla bile ortaya çıkabilir. Hastalığın daha ileri biçimlerinde kemiklerde kistik değişiklikler gözlenir ve bu duruma osteitis fibrosa cystica adı verilir.

Böbrekler de yüksek kalsiyum yükünden büyük ölçüde etkilenir. Tekrarlayan böbrek taşları, idrar yollarında tıkanma, idrar yolu enfeksiyonları ve uzun dönemde böbrek fonksiyonlarında bozulma yaşanabilir. Bazı hastalarda böbrek dokusunda kalsiyum birikimi (nefrokalsinozis) gelişir ve bu durum böbrek yetmezliğine kadar ilerleyebilir. Sindirim sisteminde mide ülseri, pankreas iltihabı ve kabızlık tabloları görülebilir. Mide asit salgısının artması peptik ülser riskini yükseltir.

Kalp ve damar sistemi açısından da çeşitli sorunlar ortaya çıkabilir. Yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları ve damar sertliği eğilimi tedavi edilmeyen hastalarda daha sık gözlenir. Sinir sistemine etkisi ise yorgunluk, dikkat azalması, hafıza güçlükleri, depresif duygulanım ve nadiren bilinç değişiklikleri biçiminde ortaya çıkar. Çok yüksek kalsiyum düzeyleri hiperkalsemik kriz olarak bilinen, bilinç bulanıklığı ve kalp ritmi bozukluklarıyla seyreden acil bir tabloya neden olabilir; bu durum hastane koşullarında yaklaşımla yönetilir. Tüm bu nedenlerle hastalığın erken dönemde fark edilmesi, komplikasyon gelişimini önlemede temel rol oynar.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Hiperparatiroidizm belirtileri çoğunlukla yavaş yavaş yerleştiği için günlük yaşamda kolaylıkla göz ardı edilebilir. Ancak bazı uyarıcı bulgular fark edildiğinde zaman kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmanız önerilir. Uzun süredir devam eden yorgunluk, açıklanamayan kemik ve eklem ağrıları, sık idrara çıkma, aşırı susama hissi, iştahsızlık, bulantı ve kabızlık gibi şikayetler birlikte görülüyorsa altta yatan bir kalsiyum dengesi bozukluğu olabileceği akılda tutulmalıdır.

Genç yaşta tekrarlayan böbrek taşı düşürdüyseniz, küçük travmalarla kırık geliştirdiyseniz veya kemik yoğunluğu ölçümünüzde belirgin azalma saptandıysa mutlaka endokrinoloji ya da dahiliye uzmanına başvurmalısınız. Rutin tahlillerinizde kalsiyum yüksekliği rapor edildiyse bu sonuç önemsiz görünse bile değerlendirilmesi gereklidir. Ailesinde paratiroid hastalığı, MEN sendromu veya genç yaşta gelişen kemik erimesi olan kişilerin tarama amacıyla hekime danışmaları yararlı olur.

Acil müdahale gerektiren bazı durumlar da bulunur. Bilinç bulanıklığı, aşırı uykuya eğilim, şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma ve kalp ritim düzensizlikleri yüksek kalsiyum düzeyine bağlı acil bir tabloyu işaret edebilir. Bu belirtiler ortaya çıktığında en yakın sağlık kuruluşunun acil servisine başvurmanız önemlidir. Belirtileriniz hafif düzeyde olsa bile uzun süredir devam ediyorsa, hekim değerlendirmesinden geçmeniz hem tanının erken konulması hem de olası komplikasyonların önüne geçilmesi açısından gereklidir.

Son Değerlendirme

Hiperparatiroidizm, sessiz ilerleyişi ve geniş yelpazedeki etkileriyle dikkatli bir değerlendirme gerektiren endokrin bir tablodur. Erken dönemde tanı konulduğunda hem kemik hem böbrek sağlığı korunabilir, günlük yaşam kalitesi belirgin biçimde iyileşir. Kan kalsiyumu yüksekliği ya da PTH artışı saptanan bireylerin ayrıntılı bir endokrinoloji ve dahiliye değerlendirmesinden geçmesi, uygun yönetim planının belirlenmesinde temel adımdır. Yaşam tarzı düzenlemeleri, beslenme önerileri, D vitamini desteği ve gerektiğinde cerrahi yaklaşımlar bütüncül biçimde planlandığında hastalık kontrol altına alınır.

Koru Hastanesi Dahiliye bölümünde uzman hekimlerimiz, hiperparatiroidizm gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.