Peptik Ülser Hastalığı

Peptik ülser hastalığı, mide ve onikiparmak bağırsağının iç yüzeyini kaplayan koruyucu tabakanın hasar görmesi sonucu ortaya çıkan açık yaralar olarak tanımlanır. Bu yaralar bazen birkaç milimetre büyüklüğünde küçük lezyonlar olarak kalırken, bazen de daha geniş alanlara yayılarak ciddi şikayetlere yol açabilir. Hastalığın isminden de anlaşılacağı gibi sindirim sisteminin üst kısmında yerleşir ve toplumda oldukça sık karşılaşılan rahatsızlıklar arasında yer alır. Günlük yaşamda yemek sonrası hissedilen yanma, gece uykudan uyandıran karın ağrısı ya da aç karna ortaya çıkan rahatsızlık hissi gibi belirtilerle kendini gösterebilir.

Geçmişte stresin ve baharatlı yiyeceklerin tek sorumlu olarak görüldüğü bu hastalığın bugün artık çok daha farklı nedenlerden kaynaklandığı bilinmektedir. Helikobakter pilori adı verilen bakterinin keşfi ve ağrı kesici ilaçların mide mukozası üzerindeki etkisinin daha iyi anlaşılması ile birlikte tedavi yaklaşımları da köklü biçimde değişmiştir. Erken dönemde fark edilen ve uygun yaklaşımla yönetilen peptik ülser olgularının büyük bölümü iyileşir; ancak göz ardı edilen durumlar kanama, delinme ya da darlık gibi ciddi tablolarla karşımıza çıkabilir. Bu nedenle belirtilerin tanınması, risk faktörlerinin bilinmesi ve doğru zamanda hekime başvurulması süreç açısından önemli bir yere sahiptir.

Kimlerde Görülür?

Peptik ülser hastalığı her yaş grubunda görülebilen bir rahatsızlık olmakla birlikte, belirli yaş aralıklarında ve belirli yaşam tarzlarına sahip kişilerde daha sık ortaya çıkar. Onikiparmak bağırsağı ülserleri genellikle 30 ile 50 yaş arasındaki yetişkinlerde daha belirgin şekilde gözlenirken, mide ülserleri 50 yaş üzeri bireylerde daha yaygın olarak karşımıza çıkmaktadır. Erkeklerde kadınlara kıyasla biraz daha fazla rastlandığı bilinse de bu fark son yıllarda belirgin biçimde azalmıştır. Sigara kullanımı, alkol tüketimi ve düzensiz beslenme alışkanlıkları olan kişiler risk grubunun ön sıralarında yer alır.

Kronik ağrı kesici kullanan bireyler, özellikle de eklem hastalıkları nedeniyle uzun süreli nonsteroid antiinflamatuvar ilaç (iltihap ve ağrıyı azaltan steroid içermeyen ilaçlar) alan kişiler önemli bir risk grubu oluşturur. İleri yaştaki bireylerin bu ilaçları uzun süre kullanması, mide mukozasının koruyucu mekanizmalarını zayıflatarak ülser oluşumunu kolaylaştırır. Aynı şekilde kortizon türevi ilaçlar ile bazı kan sulandırıcı ilaçları birlikte kullanan hastalarda da risk belirgin biçimde artar. Bu nedenle reçetelendirilen ilaçların hekim önerisi dışında uzun süreli kullanılmaması önem taşır.

Ailesinde peptik ülser öyküsü bulunan kişilerde hastalığın görülme sıklığı artış gösterir. Helikobakter pilori bakterisinin yakın temas ile bulaşması, aynı evde yaşayan bireylerde benzer mide şikayetlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlar. Bunun yanı sıra yoğun stres altında çalışan, öğün atlayan, geceleri geç saatlerde yemek yiyen ve düzenli uyku alışkanlığı geliştirememiş bireylerde de hastalık daha sık gözlenir. Şeker hastalığı, kronik böbrek yetmezliği ve karaciğer sirozu gibi sistemik hastalığı bulunan kişilerde mide mukozasının direnci azalır ve bu da ülser gelişimi için uygun bir zemin oluşturur.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Peptik ülserin en bilinen belirtisi karnın üst kısmında, göğüs kemiğinin altında hissedilen yanıcı ya da kemirici tarzda ağrıdır. Bu ağrının özelliği, yemek ile ilişkili bir düzen içinde tekrarlamasıdır. Onikiparmak bağırsağı ülserlerinde ağrı genellikle aç karna belirginleşir; yemek yedikten kısa süre sonra geçici olarak hafifler ve birkaç saat sonra tekrar başlar. Mide ülserlerinde ise yemek yenmesi ağrıyı azaltmak yerine artırabilir. Hastaların önemli bir kısmı gece uykudan uyandıran ağrılardan yakınır ve bir bardak süt ya da hafif bir şeyler yedikten sonra rahatladığını ifade eder.

Ağrı dışında bulantı, şişkinlik, erken doyma hissi ve geğirme gibi şikayetler de sık karşılaşılan bulgular arasında yer alır. Bazı hastalarda iştahsızlık ve buna bağlı olarak istemsiz kilo kaybı gözlenebilir. Mide ülseri olan bireylerde yemek yemekten kaçınma davranışı gelişebilir, çünkü yemek sonrası ortaya çıkan ağrı yaşam kalitesini olumsuz biçimde etkiler. Ağız içinde acı bir tat hissedilmesi, kahvaltıdan önce belirginleşen mide bulantısı ve zaman zaman ortaya çıkan kusma da hastaların hekime başvurma nedenleri arasında yer alır.

Hastalığın seyri sırasında bazı bulguların ortaya çıkması daha ciddi bir tablonun habercisi olabilir. Kahve telvesi görünümünde kusma, siyah ve katran kıvamında dışkılama, ani başlayan şiddetli karın ağrısı ve baygınlık hissi gibi belirtiler kanama ya da delinme gibi acil müdahale gerektiren durumlara işaret eder. Bunların yanı sıra solukluk, halsizlik, çarpıntı ve nefes darlığı gibi şikayetler gizli kanamaya bağlı olarak gelişen kansızlığın belirtileri olabilir. Hastaların bir kısmında ise belirgin bir şikayet olmadan tesadüfen yapılan tetkiklerde ülser saptanabilir; bu durum özellikle yaşlı bireylerde ve ağrı kesici kullananlarda daha sık görülür.

• Karnın üst kısmında yanıcı ya da kemirici tarzda ağrı
• Bulantı, geğirme ve şişkinlik hissi
• Gece uykudan uyandıran karın ağrısı
• İştahsızlık ve istemsiz kilo kaybı
• Erken doyma ve yemek sonrası rahatsızlık hissi

Nedenleri Nelerdir?

Peptik ülser hastalığının ortaya çıkmasında iki temel etken belirleyici bir rol oynar. Bunlardan ilki Helikobakter pilori adı verilen, mide mukozasına yerleşen ve burada uzun yıllar boyunca yaşayabilen bir bakteri türüdür. Bu bakteri, mide asidine karşı koruyucu işlev gören mukus tabakasını zayıflatır ve mide duvarında iltihaplanmaya yol açar. Zamanla bu iltihaplanma derinleşerek ülser oluşumuna zemin hazırlar. Bakteri genellikle çocukluk döneminde alınır ve kişide herhangi bir şikayet oluşturmadan uzun yıllar varlığını sürdürebilir.

İkinci önemli neden ise nonsteroid antiinflamatuvar ilaçların düzenli ve uzun süreli kullanımıdır. Ağrı, ateş ve iltihaba karşı yaygın biçimde kullanılan bu ilaç grubu, mide mukozasının koruyucu özelliğini sağlayan prostaglandin adlı maddelerin üretimini azaltır. Koruyucu mekanizma zayıfladığında mide asidi mukozaya doğrudan zarar verir ve ülser gelişir. Özellikle eklem ağrıları nedeniyle bu ilaçları yıllarca kullanan hastalarda ülser riski belirgin biçimde artar. Aspirin gibi kalp ve damar sağlığı için düşük doz kullanılan ilaçlar bile uzun vadede mide mukozasını etkileyebilir.

Sigara kullanımı hem ülser oluşumunu kolaylaştıran hem de iyileşme sürecini geciktiren önemli bir etken olarak öne çıkar. Sigara, mide asidi salgısını artırırken aynı zamanda mukozayı koruyan bikarbonat salgısını azaltır. Alkol tüketimi de benzer biçimde mide mukozasını tahriş ederek hasara açık hale getirir. Bunlara ek olarak yoğun stres, düzensiz beslenme, çok baharatlı yiyecekler ve uykusuzluk gibi etkenler doğrudan ülser nedeni olmasa da var olan tabloyu daha şiddetli hale getirebilir. Nadir durumlarda mideden aşırı asit salgılanmasına yol açan Zollinger-Ellison sendromu gibi özel hastalıklar da peptik ülser tablosuna neden olur.

• Helikobakter pilori bakteri enfeksiyonu
• Uzun süreli ağrı kesici ve aspirin kullanımı
• Sigara ve alkol tüketimi
• Düzensiz beslenme alışkanlıkları
• Yoğun ve süreğen stres

Tanı Nasıl Konulur?

Peptik ülser hastalığının değerlendirilmesinde ilk basamak ayrıntılı hasta öyküsünün alınması ve fizik muayenenin yapılmasıdır. Hekim, ağrının özelliklerini, yemek ile ilişkisini, kullanılan ilaçları, sigara ve alkol alışkanlıklarını ayrıntılı biçimde sorgular. Fizik muayenede karnın üst orta kısmında elle muayene sırasında hassasiyet saptanabilir. Ancak yalnızca öykü ve muayene ile peptik ülser tanısı koymak çoğu zaman mümkün değildir; bu nedenle ek tetkiklere başvurmak gerekir.

Tanıda en yararlı yöntem üst sindirim sistemi endoskopisidir. Endoskopi, ağız yolundan ilerletilen ince ve bükülebilir bir kamera ile yemek borusu, mide ve onikiparmak bağırsağının doğrudan görüntülenmesini sağlar. Bu işlem sırasında ülserin yeri, büyüklüğü ve görünümü ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Şüpheli görülen alanlardan biyopsi (doku örneği) alınarak laboratuvar incelemesi yapılır ve gerektiğinde Helikobakter pilori varlığı araştırılır. Endoskopi sırasında aktif kanama saptanırsa aynı seansta kanamayı durdurucu girişimler de uygulanabilir; bu yönüyle hem tanısal hem de tedavi edici bir yöntem olarak öne çıkar.

Helikobakter pilori varlığını araştırmak için endoskopi dışında da yöntemler bulunur. Nefes testi adı verilen üre nefes testi, kan tahlilleri ve dışkıda antijen aranması bu amaçla yaygın olarak kullanılır. Üre nefes testi özellikle tedavi sonrası bakterinin temizlenip temizlenmediğini değerlendirmek açısından kullanışlıdır. Bazı durumlarda kanama şüphesi olan hastalarda tam kan sayımı, dışkıda gizli kan testi ve gerektiğinde bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemleri de tanı sürecine eklenir. Hekim, hastanın genel durumu ve şikayetlerinin özelliklerine göre uygun tetkik kombinasyonunu belirler.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Peptik ülser hastalığı erken dönemde fark edildiğinde genellikle sorunsuz biçimde yönetilebilir; ancak göz ardı edilen ya da uygun şekilde takip edilmeyen olgularda ciddi komplikasyonlar gelişebilir. En sık karşılaşılan komplikasyon kanamadır. Ülser tabanındaki bir damarın aşınması sonucu ortaya çıkan bu durum, kahve telvesi görünümünde kusma ya da siyah katran kıvamında dışkılama ile kendini gösterir. Kanama miktarına bağlı olarak halsizlik, baş dönmesi, çarpıntı ve baygınlık gibi bulgular eşlik edebilir. Önemli oranda kan kaybı söz konusu olduğunda hastaneye yatış ve acil endoskopik girişim gerekebilir.

Bir diğer ciddi komplikasyon delinme yani perforasyondur. Ülserin mide ya da onikiparmak bağırsağı duvarını tamamen aşması ile ortaya çıkan bu tablo, ani başlayan ve giderek şiddetlenen karın ağrısı ile kendini gösterir. Hastalar genellikle yerlerinden kımıldayamayacak kadar şiddetli ağrı tarif eder ve karın kasları taş gibi sert hale gelir. Bu durum acil cerrahi müdahale gerektiren bir tablo olup zaman kaybedilmeden hastaneye başvurulması gerekir. Delinmenin geç fark edilmesi karın içinde yaygın iltihaplanmaya yani peritonite yol açarak yaşamı tehdit eden sonuçlara neden olabilir.

Uzun süredir devam eden ülserler, iyileşme ve yeniden açılma süreçlerinin tekrarlanması sonucu mide çıkışında ya da onikiparmak bağırsağının ilk bölümünde darlığa yol açabilir. Bu darlık, mide içeriğinin bağırsaklara geçişini güçleştirir ve yemek sonrası şiddetli bulantı, kusma, şişkinlik ve kilo kaybı gibi şikayetlere neden olur. Hastalar genellikle yedikleri yemekleri saatler sonra sindirilmemiş halde kusarlar. Nadir durumlarda uzun süreli mide ülserleri kanser gelişimi için zemin oluşturabilir; bu nedenle özellikle yaşlı hastalarda saptanan mide ülserlerinde mutlaka biyopsi alınması ve takip edilmesi önerilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Karnınızın üst kısmında uzun süredir devam eden, özellikle aç karna ya da geceleri belirginleşen yanıcı tarzda ağrılarınız varsa bir hekime başvurmanız önem taşır. Mide ilaçlarını uzun süredir reçetesiz biçimde kullanıyor ve şikayetleriniz buna rağmen geçmiyorsa bu durum ihmal edilmemelidir. İştahınızda belirgin azalma, son haftalarda nedeni açıklanamayan kilo kaybı, sürekli bulantı ya da yemek sonrası tekrarlayan kusma gibi şikayetler de hekim değerlendirmesini gerektiren önemli işaretlerdir.

Bazı belirtilerin ortaya çıkması durumunda zaman kaybetmeden acil servise başvurmanız gerekir. Kahve telvesi gibi koyu renkli kusma, dışkınızda siyah ve katran kıvamında değişiklik, ani başlayan ve giderek şiddetlenen karın ağrısı, baygınlık hissi, soğuk terleme ve çarpıntı gibi belirtiler ciddi bir komplikasyonun habercisi olabilir. Daha önce ülser tanısı almış ve tedavi gördüyseniz de yıllar sonra şikayetlerinizin tekrar etmesi durumunda kontrole gitmekten çekinmeyin. Uzun süreli ağrı kesici kullanıyorsanız ve ailenizde mide kanseri öyküsü varsa düzenli aralıklarla yapılan kontrollerin sürecin yönetiminde önemli bir yeri olduğunu unutmayın.

Sigara ve alkol kullanımı, düzensiz beslenme, öğün atlama ve aşırı stres gibi etkenleri yaşamınızda fark ediyorsanız yalnızca şikayet ortaya çıktığında değil, koruyucu yaklaşım açısından da bir uzman ile görüşmek faydalı olacaktır. Erken dönemde yapılan değerlendirme, hem tanının doğru konulmasını hem de uygun yaklaşımla şikayetlerin kontrol altına alınmasını mümkün kılar. Kendi kendinize tanı koymaktan ve uzun süre ilaç kullanmaktan kaçınmanız, ileride ortaya çıkabilecek ciddi sorunların önüne geçilmesi açısından önemlidir.

Son Değerlendirme

Peptik ülser hastalığı, yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilen ancak zamanında fark edildiğinde uygun yaklaşımla yönetilen bir sağlık sorunudur. Helikobakter pilori bakterisi ve ağrı kesici ilaçların etkisi başta olmak üzere pek çok etkenin sürece katkıda bulunduğu bilinmektedir. Belirtilerin tanınması, risk faktörlerinin azaltılması ve düzenli hekim kontrolleri hastalığın seyri açısından belirleyici bir yere sahiptir. Sigarayı bırakmak, alkol tüketimini sınırlamak, beslenme düzenini gözden geçirmek ve gereksiz ağrı kesici kullanımından kaçınmak hem hastalığın gelişimini önlemek hem de mevcut tablonun iyileşmesini desteklemek açısından önem taşır.

Koru Hastanesi Gastroenteroloji bölümünde uzman hekimlerimiz, peptik ülser hastalığı gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.