Rahim Şekil Bozuklukları

Rahim şekil bozuklukları, kadın üreme sisteminin gelişim sürecinde ortaya çıkan ve rahmin (uterus) normal armut biçimli yapısından farklı bir görünüm almasına yol açan doğuştan ya da sonradan gelişen anatomik farklılıkları kapsar. Bazı kadınlarda hiçbir belirti vermezken, bazılarında gebelik kayıpları, ağrılı adet dönemleri ya da kısırlık gibi tablolarla kendini gösterebilir. Tanı genellikle başka bir nedenle yapılan ultrason incelemesi sırasında ya da gebelik planlayan çiftlerin değerlendirilmesi sürecinde konulur.

Bu farklılıklar arasında septat uterus (rahim içinde perde bulunması), bikornuat uterus (çift boynuzlu rahim), unikornuat uterus (tek boynuzlu rahim), didelfis uterus (çift rahim) ve ark biçimli uterus gibi tablolar yer alır. Bazı durumlarda rahim hiç gelişmemiş de olabilir; bu tabloya Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser sendromu adı verilir. Her bir alt grubun belirti yelpazesi, gebelik üzerindeki etkisi ve izlenen yol farklı olduğu için doğru sınıflamanın yapılması, sürecin yönetiminde belirleyici bir adımdır.

Kimlerde Görülür?

Rahim şekil bozuklukları, kadın nüfusunun yaklaşık yüzde üç ile beşinde görülebilen, üreme çağındaki kadınlarda her yaş diliminde rastlanabilen bir durumdur. Tekrarlayan düşük öyküsü olan kadınlarda bu oran yüzde on beşe kadar çıkabilir. Yapılan araştırmalar, kısırlık nedeniyle başvuran kadınlarda da anatomik farklılıkların beklenenden daha sık görüldüğünü ortaya koymaktadır. Bu nedenle gebelik planlayan ya da gebelik kayıpları yaşayan kadınlarda rahim yapısının ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi önerilir.

Genetik yatkınlığın da bu tablolarda rolü olabileceği düşünülmektedir. Ailesinde benzer üreme sistemi farklılığı bulunan kadınlarda risk biraz daha yüksek olabilir. Bunun yanında anne karnında bazı ilaçlara ya da hormonal etkenlere maruz kalan bebeklerde rahim gelişiminin etkilenebildiği bilinmektedir. Geçmişte gebelikte kullanılan dietilstilbestrol (DES) adlı ilacın çocuklarda rahim gelişim farklılıklarına yol açtığı uzun yıllar boyunca takip edilmiştir.

Sonradan gelişen rahim şekil değişiklikleri ise daha çok ileri yaşlardaki kadınlarda görülür. Miyom (rahim kas tabakasından kaynaklanan iyi huylu kitle), adenomyozis (rahim iç zarının kas tabakasına ilerlemesi) ya da geçirilmiş rahim ameliyatlarına bağlı yapışıklıklar, rahmin görünümünü ve iç boşluğunun şeklini etkileyebilir. Bu nedenle yalnızca genç kadınlar değil, menopoz öncesi dönemdeki kadınlar da uygun şikayetlerde değerlendirme kapsamına alınır.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Rahim şekil bozukluklarının önemli bir kısmı uzun yıllar hiçbir belirti vermeden seyredebilir. Bu kadınlarda durum çoğunlukla rutin jinekolojik muayene, gebelik öncesi değerlendirme ya da başka bir nedenle yapılan ultrason sırasında fark edilir. Belirti veren olgularda ise tablo, farklılığın tipine ve şiddetine göre değişkenlik gösterir. Bazı kadınlarda yalnızca adet düzensizliği görülürken, bazılarında ciddi üreme sorunları ön plana çıkabilir.

En sık karşılaşılan belirtiler arasında ağrılı adet dönemleri (dismenore), uzun ve yoğun adet kanamaları, adet dönemleri arasında lekelenme ve pelvik bölgede süreğen ağrı yer alır. Özellikle septat uterus ya da didelfis uterus tablolarında menstrüel kan akışının düzensizleşmesi, hastaların yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir. Bazı kadınlarda cinsel ilişki sırasında ağrı (disparoni) tabloya eklenir; bu durum ikili ilişkide gerginliğe yol açabilir.

Üreme sağlığı açısından bakıldığında en dikkat çekici bulgular tekrarlayan gebelik kayıpları, erken doğum, bebeğin ters geliş pozisyonları ve gebelik sürecinde rahim ağzı yetmezliği olarak sıralanabilir. Tek boynuzlu rahim gibi tablolarda rahmin iç hacmi küçük kaldığı için bebek yeterince yer bulamayabilir. Bu durum erken doğum ya da düşük doğum ağırlığı ile sonuçlanabilir. Bazı kadınlarda ise tabloya kısırlık eşlik eder.

Sıklıkla görülen diğer bulgular arasında şunlar yer alır:

• Düzensiz ya da iki ayrı vajinal kanaldan gelen adet kanaması
• Adet öncesi belirgin biçimde artan kasık ağrısı
• İdrar yolu enfeksiyonlarına eşlik eden böbrek gelişim farklılıkları
• Gebelik döneminde tekrarlayan erken kasılmalar
• Adet kanamasının başlamasına rağmen rahatlamayan karın ağrısı

Nedenleri Nelerdir?

Doğuştan gelen rahim şekil bozuklukları, anne karnındaki gelişim sürecinde Müller kanalları adı verilen yapıların birleşme, gelişme ya da içerideki perdenin erime aşamalarında yaşanan aksaklıklardan kaynaklanır. Bu kanallar normal koşullarda birleşerek tek bir rahim boşluğu oluşturur. Birleşme tamamlanmazsa çift boynuzlu ya da çift rahim tabloları, perde tam erimezse septat ya da ark biçimli rahim tabloları ortaya çıkar. Bu süreç oldukça erken haftalarda gerçekleştiği için annenin fark edebileceği bir belirti vermez.

Genetik etkenler de bu tabloların oluşumunda etkili olabilir. Bazı kromozomal farklılıklar ya da tek gen değişiklikleri, üreme sistemi gelişiminde aksamalara yol açabilir. Aile öyküsünde benzer durumların bulunması, kalıtsal bir yatkınlığa işaret edebilir. Buna karşın olguların büyük bölümünde belirli tek bir genetik etken saptanamaz; çok sayıda etkenin bir araya gelmesi söz konusudur. Anne karnında bazı ilaçlara, kimyasallara ya da radyasyona maruz kalmanın da rolü olabileceği düşünülmektedir.

Sonradan gelişen şekil değişiklikleri ise daha çok edinilmiş hastalıklara bağlıdır. Büyük miyomlar rahmin dış görünümünü bozabilir ve iç boşluğunu daraltabilir. Adenomyozis rahim duvarını kalınlaştırarak yapıyı değiştirebilir. Geçirilmiş kürtaj, sezaryen ya da miyom ameliyatları sonrasında oluşan Asherman sendromu (rahim içi yapışıklıklar) rahim boşluğunu küçültebilir. Endometriozis gibi süreğen pelvik tablolar da çevre dokulardaki yapışıklıklar üzerinden rahim duruşunu etkileyebilir.

Edinilmiş şekil değişikliklerine yol açabilen başlıca etkenler şu şekilde sıralanabilir:

• Rahim duvarında büyüyen submüköz ya da intramural miyomlar
• Geçirilmiş kürtaj ya da sezaryen sonrası rahim içi yapışıklıklar
• Adenomyozise bağlı rahim duvarındaki kalınlaşma
• Pelvik bölgedeki endometriozis odaklarının çevre dokulara yaptığı çekinti

Tanı Nasıl Konulur?

Tanı sürecinin ilk adımı ayrıntılı bir hasta öyküsü ve jinekolojik muayenedir. Hekim, adet düzeni, gebelik öyküsü, geçirilmiş ameliyatlar, ailede benzer tabloların bulunup bulunmadığı ve günlük yaşamı etkileyen şikayetler hakkında bilgi alır. Muayene sırasında bazen iki ayrı rahim ağzı ya da vajinal bölgede perde gibi bulgular doğrudan fark edilebilir. Bu bulgular sonraki görüntüleme tetkiklerinin yönlendirilmesinde önemli bir rol üstlenir.

Görüntülemenin temel yöntemi pelvik ultrasondur. Özellikle vajinal yoldan yapılan ultrason, rahim duvarı ve iç boşluğun değerlendirilmesinde önemli bilgi sağlar. Üç boyutlu ultrason uygulamaları, septat ve bikornuat tabloların ayırt edilmesinde belirleyici bir basamak olarak öne çıkar. Manyetik rezonans görüntüleme (MR) ise rahmin kas tabakası, iç boşluk ve çevre yapıların ayrıntılı haritalanmasına olanak tanır ve daha karmaşık tablolarda kesin tanı sağlar.

Bazı durumlarda rahim iç boşluğunu doğrudan değerlendirebilmek için histeroskopi adı verilen yöntem kullanılır. Bu işlem sırasında ince bir kamera rahim ağzından içeri ilerletilerek rahim boşluğu görüntülenir. Karın boşluğunun değerlendirilmesi gerektiğinde laparoskopi tercih edilir. Bu iki yöntemin bir arada uygulanması, hem rahim içi hem de dış yüzeyin aynı oturumda değerlendirilmesini sağlar. Tanı süreci, hastanın gebelik planı ve şikayetleri göz önünde bulundurularak şekillendirilir.

Tanıda başvurulan başlıca yöntemler şu şekilde özetlenebilir:

• Vajinal ve üç boyutlu pelvik ultrason
• Manyetik rezonans görüntüleme (MR)
• Histerosalpingografi (rahim ve tüplerin ilaçlı filmi)
• Histeroskopi ve laparoskopi
• Böbrek ve idrar yollarının ayrıca incelenmesi

Komplikasyonlar Nelerdir?

Rahim şekil bozukluklarının yol açabileceği en önemli sorun, gebelik sürecinde yaşanan güçlüklerdir. Embriyonun rahim duvarına tutunması ya da gelişmesi için yeterli alanın bulunmadığı durumlarda erken gebelik kayıpları gündeme gelebilir. Septat uterus bu açıdan en dikkat çekici tablolardan biridir; rahim içindeki perdenin kanlanması yetersiz olduğundan, bu bölgeye tutunan gebeliklerde düşük riski belirgin biçimde artar. Tekrarlayan düşükler hem fiziksel hem de duygusal açıdan kadını etkileyen ciddi bir tablo oluşturur.

İlerleyen gebelik haftalarında ise erken doğum, bebeğin ters geliş pozisyonları, rahim içi gelişme geriliği ve plasenta yerleşim farklılıkları gibi sorunlar görülebilir. Tek boynuzlu rahim ya da didelfis uterus tablolarında rahmin iç hacmi sınırlı kaldığı için bebek beklenenden erken doğum sancısı başlatabilir. Bazı kadınlarda rahim ağzı yetmezliği eşlik eder ve gebeliğin orta dönemlerinde rahim ağzının erken açılmasıyla kayıp yaşanabilir. Bu nedenle gebelik takibi daha yakın aralıklarla planlanır.

Gebelik dışında da bazı tabloların eşlik ettiği görülebilir. Endometriozis, kronik pelvik ağrı ve idrar yolu enfeksiyonları rahim şekil bozukluklarına eşlik edebilir. Özellikle bir vajinal kanalın tıkalı olduğu didelfis uterus gibi tablolarda adet kanı dışarı atılamayarak birikebilir ve hematokolpos adı verilen ağrılı bir tabloya yol açabilir. Bu durum ergenlik döneminde belirgin karın ağrısı ile ortaya çıkabilir. Üreme sisteminin gelişim sürecinde böbreklerle olan ortak köken nedeniyle, etkilenen kadınların önemli bir bölümünde böbrek gelişim farklılıkları da bulunabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Adet düzeniyle ilgili belirgin değişiklikler yaşıyor, ağrılı ve aşırı adet kanamalarından şikayet ediyor ya da iki ayrı kanaldan gelen kanama benzeri belirsiz bir tabloyla karşılaşıyorsanız bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmanız önerilir. Adet öncesi başlayıp birkaç gün boyunca süren ve günlük yaşamınızı aksatan ağrılar, basit bir adet sancısı olarak görülmemelidir. Ergenlik döneminde adet henüz başlamamışken ortaya çıkan karın ağrıları da değerlendirme gerektirir.

Gebelik planlıyorsanız ve makul bir süre boyunca düzenli denemelere rağmen gebelik elde edemiyorsanız, eşinizle birlikte yapılacak değerlendirmenin bir parçası olarak rahim yapınızın incelenmesi anlamlı olabilir. İki ya da daha fazla erken gebelik kaybı yaşadıysanız, erken doğum öykünüz varsa ya da bebeğiniz beklenmedik biçimde ters geliş pozisyonunda kaldıysa rahim anatomisinin yeniden gözden geçirilmesi gerekir. Bu değerlendirme, bir sonraki gebelik için yol haritası oluşturmaya katkı sağlar.

Ayrıca cinsel ilişki sırasında süreğen ağrı, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ya da kasık bölgesinde uzun süredir devam eden rahatsızlık hissi gibi belirtiler de göz ardı edilmemelidir. Tanı ne kadar erken konulursa, sürecin yönetimi de o ölçüde rahat ilerler. Belirtilerin günlük yaşamınızı etkilemeye başlaması, başvuru için önemli bir uyarı işareti olarak değerlendirilmelidir.

Son Değerlendirme

Rahim şekil bozuklukları, oldukça geniş bir yelpazede karşımıza çıkan, kimi zaman sessiz kimi zaman da üreme sağlığını belirgin biçimde etkileyen bir tablodur. Tanının doğru konulması, sürecin doğru yönetilmesi açısından belirleyici bir adımdır. Üç boyutlu ultrason, manyetik rezonans görüntüleme ve histeroskopi gibi yöntemler, tablonun ayrıntılı biçimde haritalanmasına olanak tanır. Her hastanın yaşı, gebelik planı, belirti yelpazesi ve eşlik eden tablolar göz önünde bulundurularak kişiye özel bir yol haritası oluşturulur.

Koru Hastanesi Kadın Hastalıkları ve Doğum bölümünde uzman hekimlerimiz, rahim şekil bozuklukları gibi tabloların yönetiminde ileri görüntüleme yöntemlerini, güncel yaklaşımları ve bütüncül bir bakış açısını birlikte kullanır. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa deneyimli ekibimizden değerlendirme alarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.